Trong bối cảnh đó, chuyến thăm Bắc Kinh của Tổng thống Mỹ Donald Trump giữa tháng 5 không đơn thuần là một sự kiện ngoại giao song phương, mà phản ánh nỗ lực tái thiết ổn định toàn cầu sau cơn địa chấn mang tên Hormuz.

Khi giao tranh giữa Mỹ, Israel và Iran bắt đầu hạ nhiệt vào đầu tháng 5, Washington nhanh chóng chuyển trọng tâm từ chiến trường Trung Đông sang mặt trận ngoại giao chiến lược với Trung Quốc. Chỉ vài tuần sau lệnh ngừng bắn mong manh trong cuộc chiến với Tehran, ông Trump đã đặt chân tới Bắc Kinh trong chuyến thăm cấp tổng thống đầu tiên của một nhà lãnh đạo Mỹ tới Trung Quốc trong gần 10 năm.

Lần gần nhất ông Trump tới Trung Quốc là vào tháng 11.2017, trong nhiệm kỳ đầu tiên. Khi đó, ông và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đạt được hàng loạt đồng thuận kinh tế lớn, với các thỏa thuận thương mại và đầu tư trị giá hơn 250 tỉ USD.

Sau khi trở lại Nhà Trắng đầu năm 2025, ông Trump nhiều lần bày tỏ mong muốn nối lại đối thoại trực tiếp với Bắc Kinh. Chuyến công du dự kiến diễn ra từ cuối tháng 3 nhưng phải hoãn lại vì cuộc chiến với Iran.

Cuộc xung đột nổ ra sau chiến dịch quân sự do Mỹ dẫn đầu mang mật danh “Hành động Sử thi Thịnh nộ”, với sự tham gia của Israel. Mục tiêu chính là vô hiệu hóa năng lực tên lửa và hải quân của Iran, đồng thời bảo vệ tuyến vận tải chiến lược qua Eo biển Hormuz.

Sau khoảng 38 ngày giao tranh, một lệnh ngừng bắn được thiết lập nhưng bức tranh hậu chiến vẫn đầy tranh cãi. Washington tuyên bố đã làm suy yếu đáng kể năng lực quân sự của Iran và tái mở cửa các tuyến hàng hải. Trong khi đó, Tehran mô tả kết quả này là “thất bại lịch sử” của Mỹ và Israel.

Dù bên nào tuyên bố chiến thắng, tác động kinh tế của cuộc chiến là điều không thể phủ nhận. Giá dầu tăng vọt, vận tải biển gián đoạn và tâm lý bất ổn lan rộng trên các thị trường toàn cầu. Một số ước tính không chính thức cho rằng tổng thiệt hại kinh tế và chi phí tái thiết có thể lên tới hàng trăm tỉ USD.

Trong bối cảnh đó, chuyến thăm Trung Quốc của ông Trump được nhìn nhận như nỗ lực nhằm kiểm soát những dư chấn kinh tế và địa chính trị sau khủng hoảng Hormuz.

Trước chuyến đi, ông Trump gọi đây là cuộc gặp “có tiềm năng mang tính lịch sử”. Nhà Trắng cũng tránh mô tả chuyến thăm như một màn phô diễn chiến thắng quân sự, thay vào đó nhấn mạnh tới ổn định thị trường, an ninh năng lượng và quản lý cạnh tranh chiến lược.

Trong cuộc khủng hoảng vừa qua, Bắc Kinh giữ vị thế đặc biệt nhạy cảm. Trung Quốc là khách hàng mua dầu lớn của Iran, đồng thời là đối tác kinh tế then chốt của nhiều nước vùng Vịnh. Bắc Kinh được cho là đã thúc đẩy các nỗ lực hòa giải trong suốt xung đột nhằm tránh nguy cơ gián đoạn năng lượng kéo dài.

Đối với Trung Quốc, Hormuz không chỉ là vấn đề địa chính trị mà còn là huyết mạch kinh tế. Khoảng 1/3 lượng dầu nhập khẩu của nước này đi qua tuyến hàng hải chiến lược đó. Một cuộc khủng hoảng kéo dài có thể gây tác động trực tiếp tới tăng trưởng, sản xuất công nghiệp và lạm phát của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Chính vì vậy, hội nghị thượng đỉnh Trump - Tập không chỉ xoay quanh cạnh tranh Mỹ - Trung, mà còn phản ánh nhu cầu chung trong việc ổn định các tuyến thương mại và năng lượng toàn cầu.

Một số nhà bình luận mô tả ông Trump tới Bắc Kinh trong vai thế yếu, cho rằng Washington cần nhượng bộ để ngăn suy thoái kinh tế trong nước. Tuy nhiên, cách nhìn này bị đánh giá là đơn giản hóa thực tế.

Dù chịu sức ép từ lạm phát và giá năng lượng tăng, nền kinh tế Mỹ vẫn duy trì nhiều lợi thế cấu trúc về công nghệ, tài chính và mạng lưới đồng minh. Chi phí quân sự của cuộc chiến, dù lớn, vẫn nằm trong khả năng chi tiêu quốc phòng của Washington.

Mặt khác, khủng hoảng năng lượng cũng gây áp lực nặng nề lên Trung Quốc và các nền kinh tế lớn khác. Sự phụ thuộc lẫn nhau khiến không bên nào có thể đứng ngoài các hệ lụy từ Hormuz.

Điều đó khiến cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập mang tính thực dụng nhiều hơn đối đầu ý thức hệ. Hai bên đều cần tránh để căng thẳng địa chính trị phá hủy hoàn toàn các mối liên kết kinh tế vốn vẫn giữ vai trò nền tảng đối với kinh tế toàn cầu.

Ngoài vấn đề năng lượng, hội nghị thượng đỉnh còn tập trung vào các tranh chấp thương mại kéo dài giữa hai nước, từ thuế quan tới công nghệ và chuỗi cung ứng.

Washington tiếp tục theo đuổi chiến lược giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong các lĩnh vực chiến lược như chip bán dẫn và khoáng sản hiếm. Trong khi đó, Bắc Kinh tìm cách hạn chế nguy cơ “tách rời hoàn toàn” khỏi thị trường và công nghệ phương Tây.

Theo nhiều nhà phân tích, mục tiêu thực tế của cả hai bên hiện nay không phải chấm dứt cạnh tranh mà là quản lý cạnh tranh trong trạng thái có kiểm soát.

Cuộc gặp tại Bắc Kinh cũng có ý nghĩa lớn đối với Trung Đông và thế giới Ả Rập.

Cuối năm nay, Trung Quốc dự kiến tổ chức Hội nghị Thượng đỉnh Diễn đàn Hợp tác Trung Quốc - Ả Rập lần thứ hai nhân dịp kỷ niệm 70 năm quan hệ ngoại giao giữa Bắc Kinh và các nước Ả Rập.

Khủng hoảng Hormuz khiến nhiều quốc gia vùng Vịnh nhận thức rõ hơn về mức độ dễ tổn thương của các tuyến thương mại hàng hải. Điều đó có thể thúc đẩy xu hướng đa dạng hóa chiến lược sang phía đông, đặc biệt thông qua hợp tác với Trung Quốc trong khuôn khổ Sáng kiến Vành đai và Con đường.

Những năm gần đây, Bắc Kinh đã mở rộng đáng kể ảnh hưởng kinh tế tại Trung Đông thông qua các dự án hạ tầng, đầu tư năng lượng và hợp tác công nghệ. Trung Quốc hiện là khách hàng dầu mỏ lớn nhất của nhiều nước vùng Vịnh.

Tuy nhiên, Mỹ vẫn giữ vai trò đối tác an ninh quan trọng nhất trong khu vực.

Điều này buộc các quốc gia Ả Rập phải theo đuổi chiến lược cân bằng phức tạp: vừa duy trì chiếc ô an ninh của Washington, vừa mở rộng quan hệ kinh tế với Bắc Kinh.

Saudi Arabia là ví dụ điển hình cho cách tiếp cận đó. Riyadh tiếp tục dựa vào Mỹ về quốc phòng nhưng đồng thời đẩy mạnh hợp tác thương mại, đầu tư và công nghệ với Trung Quốc.

Trong bối cảnh ấy, bất kỳ tín hiệu hợp tác nào giữa ông Trump và ông Tập về ổn định năng lượng hay giảm leo thang khu vực đều có thể giúp trấn an các đồng minh Trung Đông.

Ngược lại, nếu cạnh tranh Mỹ - Trung tiếp tục gia tăng, các nước vùng Vịnh có thể đẩy nhanh chiến lược phòng ngừa rủi ro bằng cách đa dạng hóa quan hệ với nhiều cường quốc cùng lúc.

Sau nhiều năm biến động, từ chiến tranh thương mại, đại dịch Covid-19 tới các cuộc xung đột địa chính trị, thế giới đang bước sâu hơn vào một cấu trúc quyền lực đa cực. Chuyến đi Bắc Kinh của ông Trump phản ánh rõ thực tế đó.

Đây không còn là thời kỳ mà một siêu cường duy nhất có thể tự mình định hình trật tự toàn cầu. Các cuộc khủng hoảng hiện nay, từ năng lượng, thương mại tới an ninh, đều đòi hỏi mức độ phối hợp nhất định giữa những trung tâm quyền lực lớn nhất thế giới.

Theo nhiều chuyên gia, điều quan trọng nhất của hội nghị Trump - Tập không nằm ở các tuyên bố mang tính biểu tượng, mà ở khả năng hai bên thiết lập cơ chế quản lý cạnh tranh và ngăn các cú sốc địa chính trị tiếp tục lan rộng.

Từ eo biển Hormuz tới Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh, cuộc khủng hoảng vừa qua cho thấy ranh giới giữa chiến tranh, kinh tế và ngoại giao ngày càng mờ đi trong thế kỷ 21.

Và trong thế giới đa cực mới ấy, ổn định có thể không đến từ chiến thắng tuyệt đối của một bên mà từ khả năng các đối thủ chiến lược chấp nhận cùng tồn tại trong cạnh tranh.