Hội nghị thượng đỉnh Mỹ – Trung tại Bắc Kinh hôm 14.5 diễn ra với nghi thức đón tiếp cấp nhà nước trang trọng, lần đầu tiên sau 9 năm một tổng thống Mỹ được tiếp đón tại thủ đô Trung Quốc. Song phía sau những hình ảnh ngoại giao bề ngoài ổn định đó là hàng loạt câu hỏi bỏ ngỏ, đặc biệt xoay quanh vấn đề Đài Loan.

Phát biểu với các phóng viên trên chuyên cơ Không lực Một trên đường trở về Washington, Tổng thống Donald Trump tiết lộ rằng Chủ tịch Tập Cận Bình đã hỏi thẳng ông liệu Mỹ có bảo vệ Đài Loan nếu Trung Quốc tấn công hòn đảo tự trị này hay không.

"Câu hỏi đó đã được Chủ tịch Tập đặt ra cho tôi ngay hôm đó. Tôi nói: tôi sẽ không bình luận về điều này," ông Trump thuật lại.

Câu trả lời né tránh của ông Trump cho thấy Washington vẫn đang cố tình duy trì chính sách "mơ hồ chiến lược" truyền thống về Đài Loan – tức là không xác nhận cũng không phủ nhận cam kết bảo vệ hòn đảo này trong trường hợp xảy ra xung đột vũ trang.

Không có văn bản, không có họp báo chung

Điểm bất thường nhất của hội nghị thượng đỉnh lần này là sự vắng mặt hoàn toàn của các tài liệu chung. Hai bên không tổ chức họp báo chung, không ra tuyên bố chung, cũng không ký kết bất kỳ thỏa thuận văn bản nào.

Phải đến tận Chủ nhật – hai ngày sau khi ông Trump trở về Washington – Nhà Trắng mới công bố một bản thông tin tóm tắt về chuyến công du, trong đó liệt kê những gì họ gọi là các "thỏa thuận lịch sử" đạt được với Bắc Kinh.

Đáng chú ý hơn, bản thông tin này hoàn toàn bỏ qua vấn đề Đài Loan – chủ đề mà ông Tập mô tả là "quan trọng nhất trong quan hệ Trung – Mỹ" ngay trong cuộc hội đàm. Đây được giới phân tích nhận định là một lựa chọn có chủ ý của chính quyền Trump nhằm kiểm soát rủi ro: nếu không có văn bản, sẽ không có bằng chứng về bất kỳ cam kết nào.

Sự chậm trễ bất thường trong việc công bố thông tin cho thấy một số quan chức Mỹ đã phải ở lại Bắc Kinh thêm nhiều ngày để giải quyết những bất đồng còn tồn đọng và hoàn thiện nội dung văn bản.

Bắc Kinh và những "ấn tượng" được tính toán

Trong khi Nhà Trắng giữ im lặng về Đài Loan, phía Trung Quốc lại chủ động định hình nhận thức dư luận trong nước theo cách riêng của mình.

Bộ trưởng Ngoại giao Vương Nghị – người ngồi cạnh ông Tập trong suốt cuộc hội đàm – đã thông báo tóm tắt cho truyền thông Trung Quốc ngay chiều thứ Sáu. Ông Vương tuyên bố: "Ấn tượng của chúng tôi sau hội nghị thượng đỉnh là phía Mỹ hiểu lập trường của Trung Quốc, coi trọng các mối quan ngại của Trung Quốc và giống như phần còn lại của cộng đồng quốc tế, không đồng ý hoặc chấp nhận việc Đài Loan tiến tới độc lập."

Cách dùng từ "ấn tượng của chúng tôi" là một lựa chọn tinh tế. Đây là cách Bắc Kinh truyền đi thông điệp cứng rắn với khán giả trong nước mà vẫn tránh bị Washington phản bác chính thức – bởi đó chỉ là "ấn tượng" đơn phương, chứ không phải một cam kết song phương được văn bản hóa.

Theo một chuyên gia am hiểu nội tình các cuộc đàm phán Mỹ – Trung, Bắc Kinh đã nắm trước rằng Washington sẽ không đề cập Đài Loan trong bất kỳ văn bản công khai nào. "Ông Vương đã cố gắng duy trì giọng điệu kiềm chế về vấn đề này trong buổi họp báo hướng đến khán giả trong nước," chuyên gia này nhận xét.

Trước đó, ngay đầu cuộc hội đàm, ông Tập đã đề cập đến "Bẫy Thucydides" – lý thuyết về sự xung đột gần như tất yếu giữa một cường quốc đang trỗi dậy và một bá chủ lâu đời – và hỏi ông Trump liệu hai nước có thể cùng nhau vượt qua bẫy lịch sử này hay không. Ông Tập cũng cảnh báo thẳng rằng nếu vấn đề Đài Loan bị xử lý sai, "hai nước sẽ xảy ra va chạm và thậm chí là xung đột, đẩy toàn bộ mối quan hệ vào tình thế nguy hiểm lớn".

Cách ông Tập truyền đạt "ấn tượng" về thái độ của Mỹ đối với Đài Loan có ý nghĩa sống còn với chính trường Trung Quốc. Các thế hệ lãnh đạo Bắc Kinh liên tiếp xây dựng tính chính danh qua cam kết tiến tới thống nhất Đài Loan với đại lục. Sau 13 năm cầm quyền của ông Tập, nếu trong nội bộ đảng hình thành nhận thức rằng Đài Loan đang ngày càng xa rời đại lục, đó sẽ là một thất bại chính trị nghiêm trọng.

Tuy nhiên, viễn cảnh ngược lại cũng đặt ông Tập vào thế khó. Nếu phải sử dụng vũ lực, quân đội Trung Quốc hiện vẫn chưa được đánh giá là chắc chắn vượt trội so với liên minh quân sự Mỹ – một phần do ảnh hưởng của đợt thanh trừng hàng loạt tướng lĩnh cấp cao chưa từng có tiền lệ trong những năm gần đây.

Đài Loan lo ngại bị dùng làm "quân bài"

Tại Đài Loan, những tín hiệu từ Bắc Kinh lẫn Washington đều đang được theo dõi sát sao với tâm trạng lo ngại.

Ngay trước khi kết thúc chuyến thăm, ông Trump đã phát đi thông điệp rõ ràng trong một cuộc phỏng vấn với Fox News: "Tôi không muốn ai đó tiến tới độc lập. Chúng ta phải di chuyển 9.500 dặm để tham gia một cuộc chiến. Tôi không muốn điều đó."

Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cùng ngày thừa nhận trên kênh ABC rằng các chính quyền Mỹ tiền nhiệm đã "nhiều lần" tạm dừng bán vũ khí cho Đài Loan và rằng Tổng thống Trump hiện đang xem xét lại chính sách này. Ông Trump xác nhận sẽ đưa ra quyết định về gói vũ khí mới cho Đài Loan "trong một thời gian khá ngắn sắp tới".

Nhà lãnh đạo Đài Loan Lại Thanh Đức, người bị Bắc Kinh coi là phần tử ly khai, đang chịu sức ép kép từ cả hai phía. Ông Trump đôi khi để lộ ấn tượng rằng Đài Loan có thể được dùng như một quân bài thương lượng trong bàn cờ chiến lược với Trung Quốc – điều mà chính quyền Đài Bắc theo dõi với thái độ hết sức thận trọng.

Ổn định trên nền tảng mong manh

Về kinh tế, hội nghị thượng đỉnh đã giúp duy trì thỏa thuận đình chiến thương mại tạm thời. Bản thông tin của Nhà Trắng ghi nhận Trung Quốc cam kết mua ít nhất 17 tỷ USD nông sản Mỹ mỗi năm trong giai đoạn 2026 – 2028, đồng thời thành lập các hội đồng thương mại và đầu tư song phương.

Cả hai bên đều nhất trí hướng tới "mối quan hệ mang tính xây dựng về ổn định chiến lược" – một cụm từ mới được đưa ra để che lấp những vết nứt vẫn còn đó trong quan hệ hai nước. Ông Trump cũng chính thức mời ông Tập thăm Nhà Trắng vào ngày 24/9.

Chuyến thăm dự kiến đó sẽ là phép thử tiếp theo. Từ nay đến tháng 9, quan hệ Mỹ – Trung nhiều khả năng sẽ tiếp tục đi trên dây – đủ ổn định để tránh leo thang, nhưng đủ bất định để khiến các đồng minh châu Á phải chuẩn bị cho mọi kịch bản, một khi lớp bình yên mong manh hiện tại không còn giữ được nữa.