Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa đã đẩy ngành hóa chất khổng lồ của châu Á vào tình trạng chao đảo. Khi nguồn khí tự nhiên từ Qatar và dầu mỏ từ Ả Rập Xê Út bị gián đoạn, hàng loạt nhà máy phân bón và nhựa trong khu vực buộc phải cắt giảm sản lượng, thậm chí là đóng cửa. Tuy nhiên, Trung Quốc lại là ngoại lệ.

Trong ngành hóa dầu, Trung Quốc có một vị thế rất đặc biệt. Bên cạnh mô hình sản xuất truyền thống sử dụng dầu và khí làm nguyên liệu đầu vào, nước này còn sở hữu một hệ thống sản xuất song song dựa trên nguồn than dồi dào trong nước. Không có gì bất ngờ khi Ấn Độ và nhiều cường quốc khác trong khu vực muốn sao chép mô hình của Trung Quốc. Tuy nhiên, đây sẽ là một hành trình đầy khó khăn và cũng gây ra nhiều hệ lụy với khí hậu.

Tác động sẽ lan rộng trên toàn cầu. Trung Quốc và Ấn Độ hiện tiêu thụ tới 70% lượng than của thế giới, vì vậy bất kỳ mức tăng sử dụng nào cũng sẽ kéo dài nhu cầu đối với loại nhiên liệu hóa thạch gây ô nhiễm nặng nhất này. Tiêu thụ nhiều hơn đồng nghĩa với lượng khí thải CO2 cao hơn và nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng.

Ngành công nghiệp hóa chất từ than của Trung Quốc đóng góp rất lớn vào xu hướng đó. Lấy ví dụ với urê, loại phân đạm quan trọng được sử dụng trong canh tác lúa và ngô. Trung Quốc sản xuất khoảng 80% lượng urê từ than, trong khi Ấn Độ gần như sản xuất toàn bộ urê từ dầu và khí đốt.

Dù có quy mô khổng lồ, ngành công nghiệp này của Trung Quốc lại ít được chú ý. Tuy nhiên, lĩnh vực này tiêu thụ khoảng 380 triệu tấn than làm nguyên liệu đầu vào. Nếu được xem như một quốc gia riêng biệt, ngành này sẽ là bên tiêu thụ than lớn thứ ba thế giới, chỉ đứng sau Trung Quốc và Ấn Độ, đồng thời vượt Mỹ, Nhật Bản cùng nhiều quốc gia tiêu thụ than lớn khác.

Ấn Độ đã cam kết đầu tư gần 4 tỉ USD để nhanh chóng xây dựng ngành công nghiệp hóa chất từ than, với mục tiêu xử lý tới 75 triệu tấn than để sản xuất phân bón, nhựa và nhiều sản phẩm tổng hợp khác vào năm 2030. Chính phủ New Delhi sẽ hỗ trợ 20% chi phí xây dựng các nhà máy mới và giúp phân bổ các mỏ than cho những dự án sắp triển khai nhằm đảm bảo nguồn cung dài hạn.

Ngành công nghiệp mới nổi này mang lại cho Ấn Độ những lợi ích tương tự điều từng hấp dẫn Trung Quốc nhiều thập niên trước. Trước hết là tăng cường an ninh năng lượng. Ấn Độ sở hữu trữ lượng than lớn, vì vậy mỗi tấn hóa chất sản xuất từ than sẽ giúp nước này giảm phụ thuộc vào dầu và khí đốt nhập khẩu. Ngoài ra, việc dùng than để sản xuất phân bón còn góp phần củng cố an ninh lương thực, một ưu tiên khác của chính phủ.

Bên cạnh đó là các lợi ích kinh tế như giảm hóa đơn nhập khẩu dầu khí, từ đó giảm áp lực lên nguồn dự trữ ngoại hối của quốc gia. Đây cũng là cách tận dụng nguồn than trong nước để bổ sung cho các lĩnh vực tiêu thụ truyền thống như nhà máy điện, lò luyện thép và ngành xi măng, qua đó kéo dài vòng đời của ngành than. Hoạt động khai thác than hiện tạo việc làm cho khoảng 750.000 người tại Ấn Độ và là nguồn sinh kế quan trọng ở nhiều bang.

Dù vậy, việc tái tạo mô hình của Trung Quốc sẽ không dễ dàng. Trở ngại đầu tiên của New Delhi nằm ngay ở nguyên liệu đầu vào. Than nội địa của Ấn Độ chứa quá nhiều tro nên khó chuyển hóa thành hóa chất. Một điểm bất lợi khác là công nghệ. Trung Quốc đã dành nhiều thập niên để cải tiến quy trình chuyển đổi ban đầu, được gọi là tổng hợp Fischer Tropsch theo tên hai nhà hóa học Đức đã đăng ký bằng sáng chế cho kỹ thuật này cách đây một thế kỷ. Ấn Độ hiện chưa có trình độ công nghệ tương tự, đặc biệt trong các lĩnh vực tiên tiến hơn như chuyển đổi than thành methanol để sản xuất olefin, nguyên liệu dùng để sản xuất nhựa.

Tiền bạc cũng là một rào cản lớn. Nếu không có thêm hỗ trợ từ chính phủ, các doanh nghiệp sẽ rất khó sản xuất phân bón và các sản phẩm khác với mức giá đủ cạnh tranh trong trường hợp giá dầu và khí đốt giảm trở lại.

Ấn Độ từng công bố kế hoạch phát triển ngành hóa chất từ than vào năm 2020 nhưng tiến độ triển khai khá hạn chế. Đến năm 2024, sau khi giá khí đốt tăng mạnh, nước này đưa ra các gói hỗ trợ tài chính nhằm thúc đẩy dự án, song rất ít doanh nghiệp tham gia. Hiện tại, New Delhi đã nâng mức hỗ trợ tài chính lên gấp bốn lần và lần đầu tiên khu vực tư nhân bắt đầu thể hiện sự sẵn sàng.

Nếu thành công, Ấn Độ sẽ vô tình kéo dài thêm vòng đời của than theo cách ít ai ngờ tới. Trong khi đó, triển vọng hiện nay vốn đã khá ảm đạm. Nhu cầu than toàn cầu đã lên mức cao kỷ lục trong năm ngoái và nhiều dấu hiệu cho thấy con số này sẽ tiếp tục lập đỉnh mới vào năm 2026, đồng thời duy trì gần vùng cao trong nhiều năm tiếp theo. Các cú sốc dầu mỏ năm 1973 và 1979 từng tạo cú hích lớn cho ngành than, đặc biệt tại các quốc gia công nghiệp hóa, khi nhiều nước chuyển sang dùng than để phát điện thay cho dầu mỏ. Lần này, tâm điểm là ngành hóa chất, nhưng tác động từ cú sốc Hormuz có nguy cơ tạo ra hệ quả tương tự.