Một thỏa thuận hòa giải chưa từng có tiền lệ vừa được Bộ Tư pháp Mỹ ký kết với Tổng thống Donald Trump, qua đó lập ra một quỹ trị giá 1,77 tỉ USD được trích từ ngân sách liên bang. Quỹ này sẽ chi trả bồi thường cho những người tuyên bố là nạn nhân của “vũ khí hóa luật pháp” dưới thời chính quyền Joe Biden – và danh sách những người đủ điều kiện nộp đơn đang gây ra một cơn bão chính trị tại Washington.

Nguồn gốc của quỹ bắt đầu từ tháng 1 năm nay, khi ông Trump đệ đơn kiện Sở Thuế vụ Mỹ (IRS) với khoản bồi thường yêu cầu lên tới 10 tỉ USD. Lý do được đưa ra là hồ sơ thuế của ông đã bị rò rỉ bởi nhà thầu Charles Littlejohn của IRS – người đã bị kết án 6 năm tù.

Tháng này, Bộ Tư pháp do quyền Bộ trưởng Todd Blanche – cựu luật sư cá nhân của ông Trump – điều hành đã đồng ý hòa giải. Theo thỏa thuận, IRS sẽ bị “cấm vĩnh viễn” kiểm tra hoặc truy tố tổng thống đương nhiệm về các vấn đề thuế trong quá khứ. Cùng lúc đó, quỹ bồi thường 1,77 tỉ USD được thành lập, vận hành bởi một ủy ban 5 thành viên do ông Blanche bổ nhiệm, hoàn toàn bên ngoài vòng kiểm soát của Quốc hội.

Ông Trump tuyên bố bản thân “không tham gia vào toàn bộ quá trình thành lập quỹ này”. Phát ngôn viên đội pháp lý của ông khẳng định tổng thống “tham gia thỏa thuận này hoàn toàn vì lợi ích của người dân Mỹ”.

Khoản yêu cầu bồi thường đầu tiên đã được nộp chỉ vài ngày sau khi quỹ ra đời. Michael Caputo – cựu cố vấn của Trump từng bị điều tra về các mối liên hệ bị cáo buộc với Nga – đề nghị bồi thường 2,7 triệu USD. “Họ không tìm thấy gì cả. Chúng tôi mất tất cả,” ông Caputo viết trong thư gửi ông Blanche.

Ông Blanche cũng từ chối loại trừ khả năng chi trả cho những người bị kết án vì tấn công cảnh sát trong vụ bạo loạn Đồi Capitol ngày 6/1/2021. “Bất kỳ ai ở đất nước này đều có quyền nộp đơn nếu họ tin rằng họ là nạn nhân của sự vũ khí hóa luật pháp,” ông phát biểu trước Quốc hội.

Phản ứng từ giới phê bình đến ngay lập tức và gay gắt. Marc Short, chánh văn phòng cựu Phó Tổng thống Mike Pence, gọi việc so sánh những người bạo loạn tấn công cảnh sát với những nhà yêu nước tranh đấu vì tự do là “đỉnh cao của sự đạo đức giả”. “Thật phẫn nộ khi tiền thuế của người dân lại được dùng để trả chi phí pháp lý cho những kẻ đã hành hung cảnh sát,” ông nói thêm.

Hai sĩ quan cảnh sát bảo vệ Đồi Capitol trong ngày 6.1 đã lập tức kiện ra tòa, thách thức tính hợp pháp của toàn bộ thỏa thuận.

Giới luật gia Mỹ đang chỉ ra hàng loạt vấn đề pháp lý nghiêm trọng xung quanh thỏa thuận này.

Cựu quyền Tổng chưởng lý Peter Keisler nhận định thẳng với Financial Times: “Quỹ bồi thường 1,8 tỉ USD là vi phạm pháp luật. Quốc hội chưa bao giờ phân bổ ngân sách cho một chương trình như vậy. Đây đơn giản là một công cụ để tổng thống cung cấp bất hợp pháp các khoản thanh toán từ tiền thuế người dân cho bạn bè và đồng minh chính trị của mình.”

Giáo sư luật Jed Shugerman tại Đại học Boston khẳng định thỏa thuận miễn trừ kiểm tra thuế cho ông Trump và gia đình “rõ ràng vi phạm các điều khoản về bổng lộc” trong Hiến pháp Mỹ – vốn nghiêm cấm tổng thống nhận lợi ích tài chính từ chính phủ của chính mình.

Cấu trúc quản lý của quỹ cũng gây lo ngại. Chỉ cần 3 trong 5 thành viên ủy ban đồng ý là có thể phê duyệt chi trả, quyết định không nhất thiết phải công khai và không thể bị kháng cáo. Tổng thống có quyền bãi nhiệm bất kỳ thành viên nào vào bất kỳ lúc nào mà không cần lý do. Tổng cố vấn Bộ Tài chính Brian Morrissey được cho là đã từ chức ngay trong vài giờ đầu sau khi thông tin về quỹ được công bố.

Đảng Dân chủ đã gọi quỹ này là “quỹ đen” và phát đi tín hiệu sẽ cố gắng luận tội ông Trump một lần nữa nếu giành quyền kiểm soát Hạ viện vào tháng 11. Nghị sĩ Lloyd Doggett mô tả thỏa thuận hòa giải của ông Trump là “bước đi trực tiếp từ cuốn cẩm nang của những kẻ độc tài”.

Bộ Tư pháp biện hộ rằng cấu trúc của quỹ được mô phỏng theo một thỏa thuận thời Obama dành cho nông dân bản địa Mỹ bị phân biệt đối xử khi vay vốn nông nghiệp. Đảng Dân chủ bác bỏ sự so sánh này, chỉ ra rằng chương trình thời Obama là một vụ kiện tập thể có hệ thống, được một thẩm phán liên bang giám sát toàn bộ quá trình bồi thường.

Dù kết quả cuối cùng ra sao, thỏa thuận 1,8 tỉ USD này đã vẽ ra một ranh giới mới trong cuộc chiến giữa ông Trump và bộ máy tư pháp Mỹ – ranh giới mà ngay cả nhiều đồng minh truyền thống của ông cũng thấy khó có thể bảo vệ.