Cuộc gặp "quan trọng" giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình gần như không tạo được tiếng vang lớn trên thị trường tài chính. Và cuộc gặp cũng không mang đến bao nhiêu bài báo về kinh tế.

Thông cáo từ hai bên cho biết Trung Quốc đồng ý tăng nhập khẩu nông sản và máy bay từ Mỹ, đồng thời thành lập các nhóm công tác nhằm thúc đẩy đầu tư mới và cắt giảm thuế quan với các mặt hàng “phi chiến lược”. Những vấn đề gây tranh cãi như hạn chế xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc hay công nghệ bán dẫn tiên tiến của Mỹ đều được để lại cho các cuộc thảo luận sau. Bloomberg News nhận định rằng “có lẽ thứ duy nhất đáng chú ý sau hai ngày họp là bầu không khí”.

Dù vậy, hội nghị thượng đỉnh này vẫn cho thấy nhiều điều về quan hệ song phương và những gì có thể xảy ra trong các tháng tới. Phần lớn đều bất lợi cho phía Mỹ.

Trước hết, có thể thấy rõ Trung Quốc đã vượt qua được chiến dịch áp thuế kéo dài của Tổng thống Donald Trump và thực tế đã đưa cuộc đối đầu kinh tế với Mỹ vào thế giằng co. Thỏa thuận “Giai đoạn Một” năm 2020 mất cân bằng rõ rệt khi Trung Quốc đưa ra hàng loạt cam kết, từ mục tiêu mua hàng quy mô lớn, mở cửa thị trường, cải cách quy định đến nhiều nội dung khác, trong khi Mỹ gần như không nhượng bộ gì đáng kể. Lần này, các cam kết mua hàng vừa nhỏ hơn vừa mơ hồ hơn nhiều, còn khả năng giảm thuế trong tương lai sẽ áp dụng cho cả hai phía. Xét về quy mô kinh tế, Trung Quốc có thể chưa phải đối trọng ngang hàng với Mỹ, nhưng những kết quả đạt được tại hội nghị khiến nhiều người có cảm giác ngược lại.

Trung Quốc đạt được thế cân bằng này qua nhiều kênh khác nhau. Chính phủ nước này đáp trả các vòng thuế quan của Mỹ bằng cách áp thuế tương tự lên hàng xuất khẩu Mỹ. Họ cũng mở rộng quan hệ kinh tế với châu Âu, châu Á, Mỹ Latin và châu Phi thông qua các hiệp định thương mại, hoạt động ngoại giao, phê duyệt quy định và cắt giảm thuế đơn phương.

Bên cạnh các chương trình hỗ trợ lâu dài cho ngành công nghiệp trong nước, vốn gây nhiều tranh cãi, Bắc Kinh còn tăng sức chống chịu cho nền kinh tế bằng cách tích trữ năng lượng và lương thực. Trung Quốc cũng đầu tư mạnh vào hạ tầng nhằm thúc đẩy thương mại với các thị trường ngoài Mỹ.

Trong khi đó, các nhà xuất khẩu Trung Quốc tìm được thị trường thay thế cho các sản phẩm hoàn chỉnh như tấm pin mặt trời và xe điện, cũng như các linh kiện trung gian được đưa vào những sản phẩm “Made in Not China”. Nhiều mặt hàng sau đó được xuất sang Mỹ với mức thuế thấp hơn.

Kết quả là sự sụt giảm xuất khẩu sang Mỹ được bù đắp hoàn toàn bằng mức tăng mạnh ở các thị trường khác. Thặng dư thương mại của Trung Quốc năm ngoái vượt 1,2 ngàn tỉ USD, mức cao kỷ lục mới. Cùng lúc đó, Brazil, Argentina và nhiều nước khác đã thay thế hàng Mỹ trong cơ cấu nhập khẩu nông sản của Trung Quốc.

Bắc Kinh cũng sử dụng các biện pháp trả đũa bất đối xứng, nổi bật nhất là hạn chế xuất khẩu đất hiếm và nam châm liên quan mà các nhà sản xuất Mỹ cần sử dụng. Nhiều nhà kinh tế cho rằng các biện pháp hạn chế xuất khẩu về dài hạn có thể phản tác dụng, điều từng được chứng minh cách đây một thập niên. Dù vậy, chúng vẫn tạo áp lực và tổn thất ngắn hạn cho các doanh nghiệp lớn cùng các nhà thầu quốc phòng.

Điều này rõ ràng đã khiến Washington lo ngại vào mùa Thu năm ngoái. Các biện pháp bất đối xứng khác gồm trì hoãn hoặc từ chối cấp phép đầu tư và phê duyệt quy định với doanh nghiệp dịch vụ và xuất khẩu Mỹ. Gần đây nhất là quyết định của Bắc Kinh chặn thương vụ Meta Platforms mua startup AI Manus có trụ sở tại Singapore với giá 2 tỉ USD.

Chiến dịch thuế quan của ông Trump rõ ràng đã gây tổn thất cho Trung Quốc. Tuy nhiên, hội nghị tuần trước cho thấy Bắc Kinh đã giảm thiểu đáng kể tác động nhờ một chiến lược mà rất ít quốc gia có thể sao chép.

Các thỏa thuận được công bố cũng đáng chú ý không kém, nhưng không phải vì nội dung của chúng mà vì phản ứng hờ hững từ phía thị trường. Như thường lệ trong các cuộc gặp Mỹ – Trung, truyền thông ban đầu tập trung vào “ba chữ B”: Boeing, đậu nành (bean) và thịt bò (beef). Hai bên công bố các cam kết trị giá hàng tỉ USD liên quan tới mua đậu nành, máy bay và nới lỏng quy định cho các nhà xuất khẩu thịt bò, thịt gà Mỹ.

Tuy nhiên, thị trường lại phản ứng khá lạnh nhạt. Cổ phiếu Boeing giảm sau khi ông Trump nói Trung Quốc chỉ đặt mua 200 máy bay, thấp hơn nhiều so với kỳ vọng 500 chiếc của giới đầu tư và thấp hơn cam kết mua 300 chiếc Trung Quốc từng đưa ra vào năm 2017 trước khi căng thẳng thương mại bùng phát. Giá nông sản ban đầu giảm rồi phục hồi một phần, nhưng vẫn thấp hơn mức trước hội nghị.

Sự dè dặt của thị trường là có cơ sở khi xét tới tiền lệ Trung Quốc không thực hiện đầy đủ cam kết. Dữ liệu từ Peterson Institute cho thấy Trung Quốc còn cách rất xa mục tiêu mua hàng trăm tỉ USD hàng công nghiệp và nông sản Mỹ theo Thỏa thuận Giai đoạn Một. Lượng nhập khẩu thậm chí thấp hơn cả xu hướng trước chiến tranh thương mại. Trung Quốc đạt mục tiêu nhập khẩu đậu nành đã thống nhất trong năm ngoái, nhưng con số này vẫn thấp hơn mức của năm 2024 và các năm trước đó.

Giới đầu tư dường như cũng hiểu rằng thực tế kinh tế cùng các vấn đề địa chính trị như Iran và Đài Loan đã khiến cả Washington lẫn Bắc Kinh đều không muốn leo thang căng thẳng. Tại Trung Quốc, cỗ máy xuất khẩu hoạt động mạnh mẽ cùng các bước tiến hàng đầu trong một số ngành công nghệ tiên tiến đang che phủ nhiều vấn đề lớn của nền kinh tế. Nước này vẫn chật vật với cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài giống Nhật Bản, gánh nặng nợ công và nợ tư nhân, tiêu dùng hộ gia đình yếu, năng suất trì trệ, thất nghiệp thanh niên cao và áp lực nhân khẩu học nghiêm trọng.

Trong khi đó, Mỹ đang hưởng lợi từ làn sóng AI và lợi nhuận doanh nghiệp tích cực, nhưng cũng phải đối mặt với lạm phát cao kéo dài, vấn đề nợ công, thị trường trái phiếu bất ổn, gián đoạn chuỗi cung ứng liên quan tới Iran và tâm lý tiêu dùng yếu. Cả hai bên đều còn nhiều sức mạnh, nhưng chưa bên nào muốn bước vào một cuộc đối đầu lớn. Dù thay đổi này còn hạn chế và diễn ra khá muộn, cả hai bên hiện đều chủ động tìm cách hạ bớt rào cản đối với thương mại và đầu tư song phương.

Điều này dẫn tới bài học cuối cùng từ hội nghị: Chính sách thương mại thiếu nhất quán của Mỹ, cùng cuộc chiến bị xem là sai lầm tại Iran, đã làm suy yếu vị thế của Washington trước Trung Quốc. Các mức thuế được áp trên diện rộng cùng giọng điệu cứng rắn đã khiến Mỹ xa rời các đồng minh và đẩy những quốc gia trung lập như Việt Nam xích lại gần Bắc Kinh vì các lý do dễ hiểu.

Thực tế, việc tiếp tục giảm thuế với các mặt hàng giá trị thấp từ Trung Quốc có thể khiến chúng trở nên cạnh tranh hơn cả hàng hóa từ những nước xuất khẩu thay thế như Ấn Độ. Điều này đi ngược lại với mục tiêu ban đầu của chính sách thuế quan Mỹ. Giá trị chiến lược của thuế quan cũng suy giảm sau hàng loạt phán quyết của tòa án chống lại các mức thuế diện rộng, điều mà các đối tác đàm phán thương mại của Mỹ chắc chắn đã nhận ra.

Trong nước, chính sách thuế đầy hỗn loạn đã đẩy giá thực phẩm và nhiều hàng tiêu dùng khác tăng cao. Thị trường nhôm cho thấy các biện pháp này còn làm gia tăng rủi ro chuỗi cung ứng và khiến các nhà sản xuất giảm đầu tư. Các cam kết giảm thuế cũng có thể khiến người tiêu dùng Mỹ đặt câu hỏi vì sao họ vẫn phải trả thuế với các mặt hàng “phi chiến lược” bất kể xuất xứ từ đâu. Cuộc chiến với Iran càng khiến nền kinh tế bị tổn thương nghiêm trọng hơn, trong lúc thặng dư thương mại và ảnh hưởng địa chính trị của Trung Quốc tiếp tục được mở rộng.

Điều đó không có nghĩa quan hệ song phương đang ở trạng thái tích cực, hay Mỹ sẽ giành phần thắng tại hội nghị tuần trước nếu ông Trump không áp thuế toàn cầu, bất kể “chiến thắng” ở đây thực sự có nghĩa là gì. Tuy nhiên, trong cuộc đối đầu giữa hai cường quốc, mọi lợi thế đều quan trọng. Hội nghị Trump – Tập cho thấy cái giá phải trả khi một bên phung phí lợi thế của mình một cách quá dễ dàng.