Kinh tế Trung Quốc từng tăng trưởng với tốc độ chóng mặt, nâng cao thu nhập trong nước và làm thay đổi các thị trường toàn cầu, đến mức nhiều người xem đó gần như là quy luật tự nhiên.

Giả định đó giờ đây đang bị thử thách. Ngày 5.3, chính phủ Trung Quốc hạ mục tiêu tăng trưởng năm 2026 xuống còn 4,5–5%, mức thấp nhất kể từ năm 1991 và giảm mạnh so với thời kỳ tăng trưởng hai con số trước đây.

Sự chậm lại này phản ánh những lực cản sâu sắc trong nền kinh tế, gồm tiêu dùng yếu, khủng hoảng bất động sản kéo dài và lực lượng lao động thu hẹp. Quy mô khổng lồ của nền kinh tế cũng là một yếu tố quan trọng. Khi nền kinh tế càng lớn, việc duy trì tốc độ tăng trưởng vượt trội càng khó khăn.

Dưới đây là sáu biểu đồ giúp lý giải điều gì đang diễn ra bên trong nền kinh tế Trung Quốc.

Thị trường bất động sản suy yếu

Trong nhiều thập kỉ qua, nhà ở là một trong những động lực tăng trưởng mạnh nhất của Trung Quốc, biến bất động sản thành kênh tích lũy tài sản quan trọng của các hộ gia đình.

Tuy nhiên vài năm trở lại đây, lĩnh vực này đã rơi vào suy thoái. Năm 2020, chính phủ siết chặt việc vay nợ quá mức của các nhà phát triển. Sau đó, các đợt phong tỏa vì đại dịch đã khiến doanh số lao dốc và niềm tin người dân suy yếu. Những cú sốc này đã phơi bày sự mong manh của chu kỳ bùng nổ bất động sản dựa nhiều vào vay nợ. Từ đó đã hình thành vòng xoáy tiêu cực, từ nhu cầu giảm, tài chính thắt chặt và hàng loạt dự án còn dang dở. Đến nay, thị trường vẫn chưa thể phục hồi.

Theo ước tính của các nhà kinh tế, giá nhà trên toàn quốc đã giảm khoảng 30% so với đỉnh năm 2021, làm bốc hơi một phần lớn giá trị tài sản của các hộ gia đình. Người mua tiềm năng đứng ngoài thị trường vì lo giá còn giảm và không muốn gánh khoản vay dài hạn cho những tài sản có thể tiếp tục mất giá. Nhiều chủ nhà hiện tại cũng không thể bán nếu không chấp nhận lỗ. Trong khi đó, các nhà phát triển chìm trong nợ nần, ôm lượng lớn căn hộ chưa bán được và hàng loạt dự án bị đình trệ. Nghĩa vụ tài chính chồng chất đã đẩy nhiều doanh nghiệp đến cảnh vỡ nợ.

Từ giữa năm 2024, chính phủ đã tìm cách hỗ trợ thị trường này. Bắc Kinh đã hạ lãi suất thế chấp cho các khoản vay hiện có, nới lỏng hạn chế mua nhà tại các thành phố lớn và giảm thuế giao dịch. Các biện pháp này giúp thị trường tạm thời ổn định trong thời gian ngắn nhưng chưa thể đảo ngược xu hướng suy giảm.

Theo Bloomberg Economics, ở thời kỳ đỉnh cao, bất động sản và các ngành liên quan chiếm tới một phần tư GDP. Tỉ trọng này hiện đã giảm xuống dưới một phần năm và có thể sẽ tiếp tục giảm khi chính phủ chuyển trọng tâm sang sản xuất công nghệ cao và các ngành xanh. Tuy nhiên, những lĩnh vực này cần nhiều vốn hơn và tạo ít việc làm hơn. Vì vậy, chúng khó có thể thay thế vai trò động lực tăng trưởng của bất động sản.

Chi tiêu tiêu dùng suy yếu

Sự suy thoái của thị trường bất động sản đã lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế. Khi giá nhà giảm, các hộ gia đình cảm thấy nghèo đi và trở nên thận trọng hơn trong việc chi tiêu.

Nhu cầu yếu đã khiến giá nhiều loại hàng hóa và dịch vụ giảm từ năm 2023. Để thu hút khác hàng khách trong bối cảnh người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu, các doanh nghiệp phải liên tục giảm giá để cạnh tranh hơn. Điều này càng khiến vòng xoáy giảm phát tồi tệ hơn.

Giảm phát kéo dài là thách thức lớn. Khi người tiêu dùng tin rằng giá sẽ còn giảm, họ sẽ trì hoãn việc mua sắm. Hệ quả là lợi nhuận doanh nghiệp bị bào mòn, đầu tư giảm và các công ty không có điều kiện tăng lương. Nhu cầu vì thế tiếp tục suy yếu, còn giá cả thì tiếp tục giảm.

Chính phủ Trung Quốc gọi tình trạng cạnh tranh quá mức này là “nội quyển”. Bắc Kinh coi việc chấm dứt những cuộc chiến giá mang tính hủy diệt là ưu tiên hàng đầu trong nhiều ngành, từ xe điện đến giao đồ ăn. Nhà chức trách muốn khôi phục quyền định giá cho doanh nghiệp, qua đó giúp họ cải thiện biên lợi nhuận và tăng lương cho người lao động, từ đó kích thích tiêu dùng. Tuy nhiên, một khi giảm phát đã hình thành, việc đảo ngược xu hướng này thường rất khó.

Dân số giảm

Dân số Trung Quốc, khoảng 1,4 tỉ người, đang giảm với tốc độ chưa từng có tiền lệ trong nhiều thập niên trở lại đây. Đây là bước ngoặt lớn đối với một quốc gia từng rất nổi tiếng nhờ quy mô dân số khổng lồ.

Số trẻ sơ sinh giảm xuống còn 7,93 triệu vào năm 2025, mức thấp nhất ít nhất kể từ năm 1949. Số ca sinh đã giảm liên tục từ năm 2016, ngoại trừ một đợt tăng ngắn vào năm 2024. Đợt tăng này có thể liên quan đến năm Thìn trong lịch Trung Quốc, vốn được xem là thời điểm may mắn để sinh con.

Dân số trong độ tuổi lao động của Trung Quốc, tức nhóm từ 16 đến 59 tuổi, cũng đang giảm. Năm 2025, nhóm này chiếm khoảng 61% tổng dân số, giảm từ hơn 70% cách đây một thập niên. Khi dân số già hóa nhanh, tỉ lệ giữa người trong độ tuổi lao động và người trên 65 tuổi, hiện khoảng bốn người so với một người, được dự báo sẽ giảm còn một nửa trong vòng hai mươi năm tới.

Lực lượng lao động thu hẹp và dân số già hóa nhanh sẽ ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực, từ nhu cầu tiêu dùng đến sản lượng công nghiệp và đổi mới công nghệ. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến tiềm năng tăng trưởng dài hạn của Trung Quốc.

Bắc Kinh kỳ vọng năng suất tăng nhờ tự động hóa sẽ bù đắp tình trạng thiếu hụt lao động. Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh rằng việc đầu tư vào khoa học và công nghệ, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và robot, sẽ đóng vai trò trung tâm trong công cuộc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Thị trường việc làm hạ nhiệt

Tỉ lệ thất nghiệp chung nhìn chung vẫn ổn định. Tuy nhiên, thất nghiệp trong giới trẻ đã tăng mạnh khi hàng triệu sinh viên mới tốt nghiệp bước vào một thị trường việc làm kém sôi động hơn. Phần lớn trong số họ tìm công việc văn phòng, trong khi nhiều nhà máy lại thiếu lao động. Sự khác biệt này đã tạo ra khoảng cách giữa kỹ năng của người lao động và nhu cầu thực tế của thị trường.

Việc làm bấp bênh và tiền lương tăng chậm đang cản trở nỗ lực phục hồi tiêu dùng. Khi các hộ gia đình không chắc chắn về triển vọng thu nhập, họ thường tiết kiệm nhiều hơn thay vì chi tiêu. Xu hướng này tiếp tục gây sức ép lên đà tăng trưởng kinh tế.

Bên cạnh đó, tự động hóa ngày càng phổ biến cũng gia tăng áp lực trên thị trường lao động. Robot và AI đang được sử dụng nhiều hơn trong cả những ngành sản xuất lẫn dịch vụ, qua đó làm thay đổi nhu cầu lao động.

Một số nghiên cứu cho thấy xu hướng này đi kèm với việc doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động hợp đồng hoặc các hình thức việc làm linh hoạt hơn. Những công việc này thường đi kèm ít phúc lợi và kém ổn định hơn.

Xuất khẩu là một điểm sáng hiếm hoi

Xuất khẩu đang đóng vai trò quan trọng trong việc bù đắp sự suy yếu của nền kinh tế trong nước. Năm 2025, xuất khẩu ròng đóng góp khoảng một phần ba tăng trưởng GDP, mức cao nhất kể từ năm 1997.

Ngay cả khi Hoa Kỳ áp hàng loạt biện pháp thuế quan lên hàng hóa Trung Quốc, có thời điểm lên tới 145% vào đầu năm 2025 và làm giảm doanh thu của các nhà xuất khẩu tại thị trường Mỹ, các lô hàng sang châu Âu và các nền kinh tế mới nổi ở Đông Nam Á vẫn bù đắp phần lớn sự sụt giảm này.

Nhu cầu đối với thiết bị và máy móc công nghiệp của Trung Quốc cũng được hưởng lợi khi chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc. Đồng thời, các nhà sản xuất Trung Quốc đang tiến lên những phân khúc có giá trị cao hơn, tăng doanh số các sản phẩm cao cấp như xe điện, tấm pin năng lượng mặt trời và thiết bị sản xuất. Nhờ đó, thặng dư thương mại của Trung Quốc đạt mức kỷ lục 1,2 ngàn tỉ đô la Mỹ trong năm 2025.

Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào xuất khẩu để thúc đẩy tăng trưởng trong dài hạn cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Để đạt mục tiêu trở thành nền kinh tế phát triển ở mức trung bình vào năm 2035, tăng trưởng của Trung Quốc cần đạt trung bình 4,17% mỗi năm trong thập niên tới. Nhưng căng thẳng thương mại hiện vẫn ở mức cao. Ngày càng có nhiều quốc gia, không chỉ Hoa Kỳ, tìm cách hạn chế làn sóng hàng nhập khẩu từ Trung Quốc bằng thuế quan, hạn ngạch và các biện pháp bảo hộ khác. Điều này đặt ra câu hỏi liệu nhu cầu bên ngoài còn có thể nâng đỡ nền kinh tế Trung Quốc trong bao lâu nữa.