Người ta có thể nhìn thị trường dầu mỏ và Trung Đông qua hai lăng kính khác nhau. Nếu soi kỹ từng chi tiết từ các đòn tấn công nhằm vào Iran và phản ứng của nước này, bức tranh hiện ra đầy hỗn loạn. Khi thị trường mở cửa trở lại, giá dầu nhiều khả năng sẽ tăng từ 10 đến 15%. Nhưng nếu lùi lại một bước và quan sát toàn cảnh nền kinh tế toàn cầu, bức tranh không đáng sợ đến vậy, ngay cả khi dầu Brent vượt mốc 80 USD một thùng.

Trước hết cần nói rõ: Tình hình vẫn biến động từng giờ và với thị trường dầu mỏ, mọi thứ phụ thuộc vào cách Tehran đáp trả các đòn không kích của Mỹ và Israel. Tuy nhiên, sau ngày giao tranh đầu tiên, ta có thể rút ra một vài nhận định thận trọng như sau. Khả năng xảy ra một cú sốc toàn diện như trong quá khứ là khá thấp, trong khi nguồn cung trên thị trường vẫn tương đối dồi dào. Nỗi lo lớn nhất của giới đầu tư là hai bên sẽ nhắm vào hạ tầng năng lượng của nhau hoặc phong tỏa các tuyến vận chuyển dầu chính. Đến nay, điều đó vẫn chưa xảy ra.

Nếu đặt cuộc chiến này vào bối cảnh lịch sử và địa chính trị, cảm giác lo lắng là điều dễ hiểu. Mỹ và Israel từng phối hợp không kích Iran, khiến Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei cùng hàng chục quan chức cấp cao thiệt mạng. Iran sau đó đáp trả bằng loạt tên lửa và máy bay không người lái với quy mô chưa từng có nhằm vào Israel, Jordan, Kuwait, Oman, UAE, Ả Rập Xê Út và Bahrain. Cộng hòa Hồi giáo đang chiến đấu cho sự tồn vong của mình. Ngay cả khi bị dồn vào chân tường, Tehran vẫn có thể sử dụng dầu mỏ như vũ khí “hủy diệt” cuối cùng. Đó là một rủi ro lớn mà không ai muốn phải đối mặt.

Trong một bối cảnh kinh tế khác, đây không chỉ là cú sốc dầu lớn mà còn kéo theo nhiều hệ lụy khác. Chỉ vài năm trước, kịch bản này có thể khiến nhiều người dự báo giá dầu vượt mức đỉnh năm 2008 và tiến lên mốc 200 USD một thùng. Khi đó, nền kinh tế toàn cầu sẽ chao đảo, lạm phát bùng phát và các ngân hàng trung ương buộc phải tăng lãi suất mạnh tay hơn, qua đó làm rung chuyển thị trường tài chính.

Giá dầu nhiều khả năng sẽ tăng mạnh. Tuy nhiên, ngay cả những nhà giao dịch lạc quan nhất cũng chỉ nhắc tới khả năng chạm mốc 100 USD, thấp hơn nhiều so với mức 139 USD năm 2022 và mức kỷ lục 147,50 USD năm 2008. Nhìn rộng ra, Trung Đông hiện khó tạo ra một cú sốc dầu khí thực sự. Thị trường có thể chấn động nhưng nền kinh tế toàn cầu khó mà rơi vào suy thoái như giai đoạn 1973-1974 sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ đầu tiên hay như 1990-1991 khi Saddam Hussein đưa quân vào Kuwait. Lý do chính nằm ở cuộc cách mạng dầu đá phiến của Mỹ, yếu tố đang giúp Washington nắm lợi thế trong việc kiểm soát giá dầu.

Dù nhiều người lo ngại Iran sẽ tấn công vào các mỏ dầu, nhà máy lọc dầu và cảng xuất khẩu trong khu vực, Tehran đến nay vẫn chưa làm vậy. Israel và Mỹ cũng chưa nhắm vào hạ tầng dầu khí của Iran. Các đòn đáp trả của Iran tuy gây chú ý lớn nhưng hiệu quả dường như vẫn còn khá hạn chế. Mỹ cho biết có ba binh sĩ thiệt mạng và năm người bị thương nặng. Thiệt hại tại các nước vùng Vịnh khác tương đối nhỏ.

Với thị trường năng lượng, điểm nóng lớn nhất là eo biển Hormuz, vùng biển hẹp phía Nam Iran, nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu. Lưu lượng tàu thuyền qua đây đã giảm mạnh, dù một số tàu chở dầu vẫn đi qua an toàn trong đêm. Bất chấp nhiều tuyên bố trên mạng xã hội, Iran vẫn chưa phong tỏa eo biển này.

Hiện nay, các gián đoạn chủ yếu xuất phát từ chính ngành vận tải và dầu khí khi họ chủ động tạm dừng hoạt động kinh doanh. Một phần do một số công ty bảo hiểm rút bảo hiểm, phần khác do đề nghị từ Hải quân Mỹ trong những giờ đầu của cuộc xung đột.

Dù vậy, thị trường vẫn còn một vùng đệm nhất định. Trước khi cuộc tấn công nổ ra, Ả Rập Xê Út và Iran đã đẩy mạnh việc xuất khẩu dầu. Trong tháng Hai, lượng dầu xuất ra từ Vịnh Ba Tư cao hơn gần 10% so với tháng trước và phần lớn số hàng đã rời khu vực. Tuy nhiên, nếu Washington không sớm trấn an các hãng tàu rằng eo biển vẫn an toàn, việc tự nguyện tạm dừng có thể nhanh chóng chuyển thành gián đoạn thực sự.

Trong một video trên mạng xã hội, Tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ “xóa sổ” hải quân Iran, cho thấy Nhà Trắng ưu tiên yếu tố an ninh hàng hải hơn cả. Thời gian đang đếm ngược và eo biển Hormuz sẽ quyết định cục diện khủng hoảng này. Fatih Birol, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Quốc tế, nhận định: “Thị trường đến nay vẫn được cung ứng đầy đủ.” Hai chữ “đến nay” mang ý nghĩa then chốt. Nếu giá dầu tăng quá mức, ông Trump có thể tìm cách hạ nhiệt căng thẳng. Sau khi loại bỏ Khamenei, ông có thể tuyên bố đã hoàn thành nhiệm vụ và chuyển sang bước đi khác.

May mắn là khi khủng hoảng nổ ra, thị trường dầu không chịu nhiều áp lực tăng giá. Nhiều tháng qua, nguồn cung vượt cầu và giúp tồn kho dần được bổ sung dù xuất phát từ mức thấp. Ngành dầu khí cũng sắp bước vào vài tháng nhu cầu suy yếu khi Bắc bán cầu kết thúc mùa Đông và thời tiết ấm dần lên.

Trong hai năm qua, Trung Quốc là khách hàng lớn nhất của dầu Trung Đông và đã xây dựng kho dự trữ chiến lược quy mô lớn. Vì vậy, nước này có thể hạn chế tác động nếu gián đoạn lan rộng. Dầu Iran hiện chủ yếu bán cho các nhà máy lọc dầu Trung Quốc. Nếu cần, các nước phương Tây cũng có thể mở kho dự trữ của mình. Lần này, bối cảnh đã khác. Số vị thế đặt cược hiện ở mức cao nhất trong 10 năm qua. Do đó, giới giao dịch đã chuẩn bị tốt hơn để hấp thụ cú sốc nếu căng thẳng leo thang.

Liên minh OPEC+ có thể giúp giảm bớt tác động, dù chủ yếu bằng lời nói. Ngày Chủ Nhật, nhóm này thông báo sẽ tăng sản lượng trong tháng Tư và để ngỏ khả năng tăng thêm nếu cần. Tuy nhiên, hiệu quả còn phụ thuộc nhiều vào tình hình tại eo biển Hormuz. Nếu tuyến hàng hải này không mở hoàn toàn, phần sản lượng tăng thêm sẽ bị mắc kẹt. Ả Rập Xê Út và UAE có hệ thống đường ống cho phép vận chuyển một phần dầu mà không phải đi qua eo biển. Nếu xung đột leo thang, hai nước nhiều khả năng sẽ nhắc đến phương án này để trấn an thị trường.

Một trong những bên hưởng lợi lớn nhất từ giá dầu cao là Điện Kremlin. Ông Putin có thể tận dụng mức giá cao hơn và nhu cầu gia tăng đối với dầu Nga đang chịu trừng phạt.

“Sớm chạm mốc 100 USD một thùng,” đại diện Nga Kirill Dmitriev viết trên mạng xã hội hôm thứ Bảy. Có thể ông tỏ ra lạc quan, nhưng xu hướng tăng là điều khó phủ nhận. Quan trọng hơn, Nga có thể bán ra thị trường chợ đen hàng triệu thùng dầu đang tồn kho. Nếu Nhà Trắng làm ngơ, Ấn Độ có thể mua số dầu này. Kịch bản đó không có lợi cho nỗ lực kiềm chế ông Putin, nhưng có thể giúp giảm áp lực thiếu hụt nguồn cung toàn cầu nếu eo biển Hormuz gặp sự cố.

Bài viết này phản ánh quan điểm cá nhân của tác giả và không nhất thiết phản ánh ý kiến của ban biên tập hoặc Bloomberg và các chủ sở hữu.