Khi tình trạng tắc nghẽn tại eo biển Hormuz bước sang tháng thứ ba, nhiều chính phủ trên thế giới đang phải đối mặt với một bài toán nan giải: làm sao ngăn cơn sốt gom hàng khiến tình trạng thiếu hụt từ nhiên liệu tới vật tư y tế trở nên nghiêm trọng hơn.

Những hình ảnh từng xuất hiện trong đại dịch Covid-19 đang quay trở lại tại nhiều quốc gia. Tại Hàn Quốc, người dân đổ xô mua túi rác nhựa do lo ngại giá nguyên liệu tăng mạnh. Ở Australia, các trạm bán nhiên liệu dự trữ liên tục bị vét sạch khi tài xế và nông dân tranh thủ tích trữ xăng dầu cho các tháng tới. Trên mạng xã hội Trung Quốc, các bài đăng về nguy cơ thiếu bao cao su lan truyền với tốc độ chóng mặt trong tháng trước, tạo thêm tâm lý hoang mang.

Tâm lý tích trữ cũng lan sang khu vực doanh nghiệp. Nhiều công ty đang tìm cách gom các nguồn cung chiến lược nhằm phòng ngừa đứt gãy chuỗi cung ứng. Hệ quả là tình trạng thiếu hụt trở nên nghiêm trọng hơn, buộc các chính phủ phải nhanh chóng can thiệp.

Tại Hàn Quốc, cảnh sát đã mở chiến dịch điều tra những doanh nghiệp bị nghi đầu cơ ống tiêm y tế trong bối cảnh nguồn cung naphtha suy giảm đe dọa ngành sản xuất thiết bị y tế. Ở Ấn Độ, các influencer trực tuyến liên tục đăng video khuyến khích người theo dõi mua Diet Coke đóng lon vì nguồn cung nhập khẩu bị hạn chế.

Elizabeth Costa, Giám đốc Đổi mới và Đối tác tại Behavioural Insights Team, công ty tư vấn của Anh chuyên nghiên cứu hành vi con người trong khủng hoảng, cho rằng mạng xã hội đang khuếch đại cảm giác khan hiếm.

“Con người luôn đánh giá cao những thứ trở nên hạn chế. Khi mạng xã hội liên tục lan truyền hình ảnh thiếu hàng, tâm lý lo sợ sẽ tăng rất nhanh,” bà nói.

Theo các chuyên gia, khác với cơn sốt giấy vệ sinh trong đại dịch Covid-19 vốn chủ yếu xuất phát từ tâm lý hoảng loạn, cuộc khủng hoảng hiện nay liên quan trực tiếp tới nguy cơ thiếu hụt dầu mỏ và nguyên liệu đầu vào trên phạm vi toàn cầu. Điều đó khiến người dân, doanh nghiệp và cả chính phủ đều có lý do thực tế để tích trữ trước khi nguồn cung cạn kiệt.

Thách thức lớn nhất với các nhà hoạch định chính sách hiện nay nằm ở việc giảm thiểu thiệt hại kinh tế do gom hàng gây ra, đồng thời đảm bảo người nghèo vẫn có khả năng tiếp cận các mặt hàng thiết yếu.

Mauro Pisu, nhà kinh tế cấp cao của OECD, cho rằng phản ứng tích trữ nhiên liệu của người dân là điều dễ hiểu trong bối cảnh giá cả biến động mạnh.

“Tôi muốn tới trạm xăng để đổ đầy bình xe. Đó là phản ứng rất tự nhiên,” ông nói.

Theo Pisu, chính phủ cần để người dân hành xử dựa trên lợi ích kinh tế của họ, đồng thời duy trì tín hiệu giá phù hợp nhằm hạn chế nhu cầu quá mức.

Ông cùng nhiều nhà kinh tế cho rằng các chính phủ nên tránh áp dụng quá nhiều biện pháp kiểm soát nhằm ngăn gom hàng. Việc để giá tăng trong một giới hạn nhất định có thể khiến người tiêu dùng điều chỉnh hành vi và cắt giảm mức sử dụng.

“Nếu giá phản ánh đúng tình trạng nguồn cung, người dân sẽ tự cân nhắc việc sử dụng nhiên liệu hay các sản phẩm dựa trên naphtha,” Pisu nhận định.

Tuy nhiên, nhiều quốc gia lại đang đi theo hướng ngược lại. Theo dữ liệu OECD, hơn 50 chính phủ đã triển khai các biện pháp cắt giảm thuế nhiên liệu hoặc áp trần giá nhằm giữ chi phí sinh hoạt ở mức thấp.

Pisu cảnh báo chính sách này có thể tạo thêm áp lực lên chuỗi cung ứng.

“Nếu chính phủ cố giữ giá thấp để làm hài lòng người dân trong ngắn hạn, nhu cầu sẽ tiếp tục tăng và tình trạng thiếu hụt sẽ trở nên nghiêm trọng hơn,” ông nói.

Theo ông, ưu tiên đầu tiên của chính phủ nên là trấn an dư luận rằng nguồn cung vẫn được kiểm soát và các mặt hàng thiết yếu sẽ tiếp tục lưu thông trên thị trường.

“Thiếu hụt chắc chắn sẽ xảy ra ở một số khu vực. Tuy nhiên, mức độ sẽ nhẹ hơn nếu người dân không rơi vào tâm lý hoảng loạn,” ông nhận định.

Australia tuần trước công bố gói hỗ trợ trị giá 10 tỷ đô la Australia nhằm mở rộng kho dự trữ nhiên liệu trong nước. Tại Anh, Thủ tướng đã gặp các tập đoàn công nghiệp để trấn an rằng nguồn cung hóa chất và nguyên liệu dựa trên naphtha vẫn đủ đáp ứng nhu cầu tới cuối năm.

Tuy vậy, tại những nơi tình trạng thiếu hụt đã hiện hữu, cơ chế thị trường khó có thể đảm bảo công bằng cho nhóm thu nhập thấp trong cuộc cạnh tranh tiếp cận hàng hóa thiết yếu.

Elizabeth Costa cho rằng truyền thông công cộng đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong giai đoạn này. Bà dẫn lại các thử nghiệm chính sách tại Australia sau đại dịch, cho thấy những thông điệp kêu gọi tinh thần cộng đồng có thể khiến người dân giảm tích trữ.

Chiến dịch “Mọi người giúp đỡ một chút” từng được Australia triển khai với ngân sách 20 triệu đô la Australia nhằm khuyến khích người dân lái xe ít hơn, bơm lốp đúng áp suất và tháo giá nóc xe để tiết kiệm nhiên liệu.

Một số chính phủ khác đang áp dụng các biện pháp mạnh tay hơn. Tại Nepal, tập đoàn dầu khí quốc doanh bán khí nấu ăn theo giá trợ cấp nhưng chỉ cho phép mua nửa bình mỗi lần nhằm kéo dài nguồn cung. Chính sách này nhanh chóng dẫn tới tình trạng sang chiết trái phép và nhiều vụ việc mất an toàn.

Ở Anh, nhiều chuyên gia cho rằng việc kết hợp hỗ trợ giá với thay đổi hành vi tiêu dùng sẽ hiệu quả hơn các biện pháp kiểm soát cứng. Viện Nghiên cứu Chính sách Công đã đề xuất giảm giới hạn tốc độ trên đường cao tốc nhằm tiết kiệm nhiên liệu trên diện rộng.

Các chuyên gia cảnh báo nếu tình trạng thiếu hụt tiếp tục lan rộng, áp lực buộc chính phủ can thiệp sâu hơn vào thị trường sẽ gia tăng, bao gồm áp giá trần hoặc phân phối hàng hóa theo định mức.

Yael Belfin, kinh tế trưởng tại KPMG, cho rằng hợp tác quốc tế sẽ quyết định khả năng kiểm soát khủng hoảng lần này.

“Điều quan trọng nhất là các chính phủ phối hợp để đảm bảo phần lớn nguồn dự trữ được duy trì ổn định,” bà nói, đồng thời nhắc lại cuộc chạy đua gom thiết bị bảo hộ và vaccine trong đại dịch Covid-19.