Giá dầu diesel tại Mỹ tăng vọt. Du lịch châu Âu gián đoạn. Châu Phi thiếu phân bón. Châu Á đối mặt khủng hoảng nhiên liệu. Bên cạnh thiệt hại nhân mạng trên diện rộng và nguy cơ bất ổn ở cả một khu vực, cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran đã gây ra cú sốc năng lượng nghiêm trọng nhất trong nhiều thập niên, đồng thời tạo ra tình trạng tắc nghẽn vận tải tương đương giai đoạn đại dịch Covid-19.

Xung đột tại Trung Đông đang tác động tới gần như mọi mức giá, chuỗi cung ứng và ngành công nghiệp. Với một số người, điều đó đồng nghĩa thu nhập sụt giảm. Với những người khác, đó là tình trạng khan hiếm hàng thiết yếu và vật tư nông nghiệp. Còn với gần như tất cả mọi người, lạm phát đang lan rộng từ thực phẩm, nhiên liệu cho tới đồ nội thất và vé máy bay. “Mọi thứ rất đau đớn,” Kenneth Rogoff, giáo sư kinh tế tại Đại học Harvard và cựu kinh tế trưởng IMF, nói. “Giá dầu ảnh hưởng tới mọi thứ.”

Ngay cả khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận hòa bình lâu dài để mở lại eo biển Hormuz, điểm trung chuyển dầu mỏ quan trọng của thế giới, các nhà phân tích cho rằng sẽ cần rất nhiều thời gian để giá năng lượng cùng chi phí vận tải, nhựa và hóa chất quay về mức trước chiến tranh.

Trong bối cảnh kinh tế hỗn loạn này, người tiêu dùng, chính phủ và doanh nghiệp trên khắp các châu lục đang chuẩn bị cho một giai đoạn đầy bất ổn. “Tôi không muốn phóng đại,” Rogoff nói, “nhưng tình hình hoàn toàn có thể tệ hơn rất nhiều trong thời gian tới.”

Dưới đây là cách các chủ doanh nghiệp trên khắp thế giới đang chật vật trước làn sóng khủng hoảng này:

Marvell, bang Arkansas

Giá gạo xuống thấp từ năm ngoái vốn đã gây nhiều khó khăn cho P.J. Haynie, nông dân da màu thuộc thế hệ thứ năm trong gia đình làm nông tại Arkansas và Virginia. Giờ đây, chiến sự với Iran khiến giá phân bón và dầu diesel tăng mạnh, khiến các trang trại của ông chịu áp lực gấp ba lần. Haynie vẫn đang gieo trồng, nhưng nhiều người xung quanh đã bỏ cuộc. Sản lượng gạo tại Arkansas được dự báo xuống mức thấp nhất kể từ thập niên 1970. “Tôi chưa từng thấy nhiều cánh đồng chưa gieo trồng hoặc chưa được chuẩn bị như lúc này ở vùng Delta,” Haynie nói.

Để cầm cự, ông giảm khoảng một phần ba lượng phân bón sử dụng, tiết kiệm dầu diesel tối đa và gieo ít hạt giống hơn. “Trước đây chúng tôi luôn nhắm tới vụ mùa lớn,” ông nói. “Nhưng năm nay, mục tiêu chỉ là cố giữ mình trong cuộc chơi. Vì chúng tôi không đủ khả năng để thất bại.”

Kuala Lumpur

Sữa vẫn dồi dào. Bò sữa không biết đến chiến tranh. Nhưng tình trạng thiếu nhựa dùng để sản xuất chai 2 lít tại Malaysia đang khiến nhiều kệ hàng trong siêu thị trống trơn.

“Tại một số siêu thị, hoàn toàn không còn chai nhựa,” Mohd Khairul Mat Hassan, giám đốc tài chính của Farm Fresh, công ty sữa nội địa lớn nhất Malaysia, cho biết.

Ông cho biết cả ba nhà cung cấp chai của công ty đều mua nhựa từ các doanh nghiệp sử dụng naphta có nguồn gốc Trung Đông. May mắn là Farm Fresh có thể chuyển một phần sản phẩm sang hộp giấy nhỏ hơn, nhưng nhiều doanh nghiệp khác không có phương án thay thế.

Công ty cũng bắt đầu tăng giá một số sản phẩm khoảng 3% để bù chi phí bao bì tăng cao. Đây là lần đầu tiên sau nhiều năm Farm Fresh điều chỉnh giá bán. “Chúng tôi không thường xuyên tăng giá,” Mohd Khairul nói. “Nhưng tình hình hiện nay buộc chúng tôi phải làm vậy.”

Sibiu, Romania

Deutsche Lufthansa, hãng hàng không lớn thứ hai châu Âu, đã hủy hơn 20.000 chuyến bay vì thiếu nhiên liệu máy bay do chiến tranh gây ra. Trong đó có tuyến bay hằng ngày giữa Munich và thành phố Sibiu ở vùng Transylvania tới hết năm nay.

Với Diana Lazar và chồng, những người điều hành công ty du lịch lâu đời nhất thành phố, tuyến bay này là nguồn sống của họ. Bà dự báo Sobis Turism sẽ mất ít nhất 50.000 euro doanh thu vì tình trạng gián đoạn du lịch mùa Hè và đà suy giảm có thể kéo dài sang mùa Thu. Hai vợ chồng đang tính tới việc xin trợ cấp thất nghiệp tạm thời lần thứ hai trong vòng sáu năm. Đại dịch Covid trước đây từng khiến nhu cầu du lịch lao dốc.

“Tôi lo cho tương lai vì hiện nay ngày càng ít người hỏi mua vé,” Lazar nói. “Họ sợ chuyến bay bị hủy nên họ chọn phương tiện khác.”

Santa Monica, bang California

Doanh nghiệp chăm sóc cảnh quan quy mô nhỏ của Ricardo Barba vừa phải làm điều mà trước đây ông chưa từng nghĩ tới: Thu phí với các buổi khảo sát công trình cách văn phòng hơn 40 km.

Giá dầu diesel tại California đang ở mức kỷ lục. Việc lái xe đường dài để khảo sát một địa điểm mà chưa chắc có hợp đồng trở nên quá rủi ro. “Mỗi tuần đổ đầy nhiên liệu mất 400 tới 500 USD, thật quá vô lý,” Barba nói về đội xe tải diesel của mình. “Tôi thậm chí đã nghĩ tới chuyện mua Prius.”

Barba, người điều hành công ty cùng cha, cũng đang tìm hiểu các loại máy nghiền gỗ và máy xúc chạy điện. Ông cho biết các thiết bị như máy thổi lá, máy cắt cỏ hay máy tỉa cỏ khiến ông bớt lo hơn vì bình nhiên liệu của chúng khá nhỏ.

Một số khách hàng lâu năm của cha ông vẫn trả mức giá 100 USD cho dịch vụ chăm sóc cảnh quan từ năm 1991. Nhưng Barba cho rằng tình trạng này sẽ sớm kết thúc.

“Có lẽ chúng tôi chỉ cầm cự thêm được một hoặc hai tháng trước khi phải cắt giảm khách hàng hoặc nói với họ rằng giá dịch vụ sẽ tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba,” ông nói. “Tôi rất ngại làm điều đó vì họ đã gắn bó quá lâu. Nhưng thực tế hiện nay không thể duy trì như cũ.”

Rehovot, Israel

Sau 18 năm làm hướng dẫn viên du lịch tại Israel, Dafna Koren Cohen hiểu rõ cách thích nghi khi các biến động toàn cầu đột ngột làm đảo lộn ngành du lịch.

Sau đại dịch, bà chuyển từ phục vụ khách quốc tế sang các đoàn khách nội địa. Bà còn thiết kế những tour chuyên biệt như tour dành cho phụ nữ nghỉ thai sản, phù hợp với em bé và xe đẩy, nhằm duy trì lượng khách đăng ký.

“Lần nào tôi cũng có cách xoay xở,” bà nói.

Nhưng từ tháng 2, khi Israel bắt đầu không kích Iran, Koren Cohen gần như thất nghiệp hoàn toàn. “Tôi chưa từng rơi vào tình cảnh không có bất kỳ kế hoạch công việc nào như thế này,” bà nói.

Việc ngành du lịch bị đóng băng đang gây áp lực lớn lên tài chính gia đình. Koren Cohen ước tính bà đã mất gần 50.000 USD doanh thu do khách hủy tour kể từ khi xung đột nổ ra. Vợ chồng bà cùng chia sẻ chi phí sinh hoạt nên khoản thất thu này gây tác động rất lớn. Lần đầu tiên, bà bắt đầu nghĩ tới chuyện rời bỏ nghề nghiệp hiện tại.

“Tôi không muốn rời bỏ công việc này,” bà nói. “Nhưng tôi liên tục phải cân nhắc liệu có nên tìm một nghề khác hay không.”

Wudil, Nigeria

Habibi Ibrahim đã trồng ngô thương mại ở miền Bắc Nigeria gần 20 năm. Nhưng đây là loại cây cần rất nhiều phân bón. Mảnh đất rộng 2 hecta của ông gần Kano cần tới 16 bao phân và giá đang tăng rất nhanh.

“Các nhà phân phối nói nguyên nhân là các cuộc chiến đang diễn ra ở nhiều nơi trên thế giới,” ông cho biết.

Hiện nay, mỗi bao phân 50 kg có giá 52.000 naira, tương đương 38 USD, cao hơn gấp đôi so với một năm trước. Vì vậy, Ibrahim quyết định từ bỏ cây ngô, thay bằng cây lúa miến vốn chỉ cần một phần tư lượng phân bón, cùng đậu nành vốn không cần phân hóa học.

Ông cho biết số ngô duy nhất còn trồng trong năm nay sẽ dành để nuôi ba người vợ và 17 người con. Tại miền Bắc Nigeria, ngô là nguyên liệu của nhiều món ăn khác nhau nên gia đình ông muốn giữ nguồn cung ổn định cho riêng mình.

Rarotonga, quần đảo Cook

Gần nửa thế kỷ qua, Ewan Smith điều hành Air Rarotonga, hãng hàng không vận chuyển hành khách giữa các đảo và đảo san hô thuộc quốc đảo Thái Bình Dương nơi du lịch đóng góp khoảng 70% nền kinh tế.

Năm nay từng được kỳ vọng sẽ là giai đoạn bùng nổ. Hơn 200.000 du khách được dự báo tới đây, con số đặc biệt lớn với quốc gia chỉ khoảng 15.000 dân.

“Tôi vừa đùa với ai đó cách đây vài hôm,” Smith nói. “Cuối năm 2019, chúng tôi cũng từng nói rằng mọi thứ đã sẵn sàng cho một năm tuyệt vời. Vậy mà rồi mọi chuyện vẫn đổ vỡ.”

Hiện nay, khủng hoảng nhiên liệu toàn cầu đang đẩy giá vé máy bay tăng cao và khiến du khách phải cân nhắc kỹ hơn. Air New Zealand, một trong những hãng hàng không chính đưa khách tới quốc đảo này, đã cắt giảm chuyến bay.

Tại những hòn đảo xa xôi như vậy, dầu không chỉ dành cho máy bay và ô tô. Nó còn vận hành máy phát điện và duy trì điện sinh hoạt. Thực phẩm, vật liệu xây dựng và hàng hóa thiết yếu phần lớn đều được vận chuyển bằng đường biển hoặc đường hàng không.

Chính phủ đang kêu gọi du khách giảm sử dụng điều hòa để tiết kiệm nhiên liệu, nhưng vẫn hy vọng họ tiếp tục tới đây.

Smith vẫn giữ sự điềm tĩnh. “Điều hành một hãng hàng không chưa bao giờ là công việc dễ dàng. Nó có thể chuyển từ khó khăn sang phức tạp rồi tới mức kinh hoàng,” ông nói. “Hiện tại mọi thứ vẫn chưa tới mức đó. Ít nhất là lúc này.”