Mỗi khi căng thẳng địa chính trị leo thang hoặc quan hệ Mỹ - Trung bước sang một giai đoạn cạnh tranh mới, thị trường lại xuất hiện những dự báo về sự suy giảm quyền lực của đồng USD. Làn sóng thảo luận gần đây về khả năng hình thành một “petroyuan”, tức đồng Nhân dân tệ được sử dụng rộng rãi trong giao dịch dầu mỏ, cũng đi theo hướng đó.

Lập luận nghe khá thuyết phục: Trung Quốc hiện là nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, trong khi ngày càng nhiều đối tác thương mại của nước này có động lực giảm phụ thuộc vào hệ thống tài chính do Mỹ dẫn dắt. Nếu dầu được giao dịch bằng Nhân dân tệ với quy mô đủ lớn, đồng tiền Trung Quốc có thể dần thay thế vai trò mà đồng USD đã nắm giữ suốt nhiều thập niên.

Vấn đề nằm ở chỗ hệ thống tiền tệ toàn cầu chưa bao giờ vận hành đơn giản như vậy. Một trong những ngộ nhận phổ biến nhất là cho rằng sức mạnh của đồng petrodollar được xây dựng chủ yếu từ việc dầu được định giá và thanh toán bằng USD. Thực tế, phần quan trọng nhất của cơ chế này chưa bao giờ nằm ở thời điểm tiền được dùng để mua một thùng dầu, mà nằm ở nơi khoản tiền đó tiếp tục đi đến sau khi giao dịch kết thúc.

Khi các nước xuất khẩu dầu nhận được USD, họ thường không tiêu hết số tiền đó ngay lập tức. Khoản thặng dư này thường được tái đầu tư vào trái phiếu Kho bạc Mỹ, tài sản tài chính, quỹ đầu tư hoặc các kênh tín dụng toàn cầu. Quá trình đó tạo ra một dòng tuần hoàn thanh khoản khổng lồ, biến đồng USD thành phương tiện tài trợ cho thương mại, đầu tư và thị trường tài chính quốc tế.

Nói cách khác, sức mạnh của petrodollar được xây dựng từ khả năng giữ tiền và tái phân bổ tiền ở quy mô toàn cầu, thay vì chỉ đến từ hành động thanh toán.

Chính điểm này tạo ra câu hỏi lớn đối với những dự báo về sự nổi lên của petroyuan. Trung Quốc rõ ràng đang thúc đẩy việc sử dụng Nhân dân tệ trong thương mại quốc tế. Bắc Kinh đã xây dựng hệ thống thanh toán xuyên biên giới riêng, mở rộng các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ và tăng cường sử dụng Nhân dân tệ trong giao dịch với các đối tác lớn. Nga đã mở rộng sử dụng Nhân dân tệ sau các lệnh trừng phạt từ phương Tây. Iran cũng có động lực tránh đồng tiền của Mỹ. Một số quốc gia vùng Vịnh đồng thời đẩy mạnh quan hệ kinh tế với Trung Quốc.

Tuy nhiên, việc chấp nhận thanh toán bằng Nhân dân tệ chưa đồng nghĩa với việc các quốc gia muốn nắm giữ khối lượng lớn tài sản bằng Nhân dân tệ trong dài hạn. Đây là hai tầng nấc khác nhau của hệ thống tài chính.

Nếu một quốc gia xuất khẩu dầu nhận được Nhân dân tệ , lựa chọn đầu tiên là sử dụng chúng để mua hàng hóa hoặc thiết bị từ Trung Quốc. Điều này đang diễn ra với tốc độ tương đối nhanh khi vai trò thương mại của Trung Quốc ngày càng mở rộng. Lựa chọn thứ hai là nắm giữ các tài sản tài chính bằng Nhân dân tệ như một khoản dự trữ hoặc công cụ đầu tư dài hạn.

Chính ở bước thứ hai, hệ thống của Trung Quốc bắt đầu đối mặt với giới hạn.

Trung Quốc hiện vẫn duy trì kiểm soát vốn ở mức đáng kể và tiếp tục quản lý chặt các dòng tiền xuyên biên giới. Dù thị trường tài chính nội địa đã mở rộng mạnh trong nhiều năm qua, khả năng tiếp cận vẫn thấp hơn đáng kể so với các thị trường phương Tây. Thị trường trái phiếu Nhân dân tệ ở nước ngoài phát triển nhanh nhưng độ sâu, thanh khoản và khả năng hấp thụ dòng vốn lớn vẫn chưa thể so sánh với thị trường tài sản định giá bằng USD.

Một đồng tiền muốn trở thành tài sản dự trữ toàn cầu cần nhiều hơn vai trò thanh toán thương mại. Nó phải tạo ra một hệ sinh thái tài chính đủ lớn để phần còn lại của thế giới có thể lưu giữ tài sản với quy mô lớn, đồng thời duy trì khả năng mua bán linh hoạt trong nhiều điều kiện thị trường khác nhau.

Mỹ đang cung cấp chính xác điều đó. Thị trường trái phiếu Kho bạc Mỹ đã đóng vai trò như một bể chứa thanh khoản toàn cầu suốt nhiều thập niên, cho phép các nhà đầu tư tìm thấy tài sản có tính thanh khoản cao với quy mô gần như không giới hạn.

Một nghịch lý khác xuất hiện khi nhìn vào mô hình kinh tế hiện nay của Trung Quốc. Trong lịch sử, các đồng tiền dự trữ thường gắn liền với các quốc gia chấp nhận thâm hụt thương mại kéo dài. Mỹ nhập khẩu hàng hóa từ phần còn lại của thế giới và xuất khẩu tài sản tài chính bằng USD. Đây là logic đứng sau nghịch lý Triffin, theo đó quốc gia phát hành đồng tiền dự trữ toàn cầu phải liên tục đưa đồng tiền đó ra bên ngoài hệ thống nội địa.

Trung Quốc lại vận hành theo hướng gần như ngược lại. Mô hình tăng trưởng của nước này vẫn dựa đáng kể vào xuất khẩu và thặng dư thương mại lớn. Bắc Kinh liên tục tích lũy tài sản nước ngoài thay vì cung cấp quy mô tài sản tài chính đủ lớn cho phần còn lại của thế giới.

Điều này khiến các cuộc tranh luận về petroyuan có thể đang tập trung sai trọng tâm. Thách thức thực sự đối với đồng USD không phụ thuộc vào số lượng giao dịch dầu được định giá bằng Nhân dân tệ . Yếu tố mang tính quyết định nằm ở việc Trung Quốc có sẵn sàng mở cửa tài khoản vốn sâu hơn, chấp nhận dòng vốn tự do hơn và điều chỉnh mô hình kinh tế hiện tại hay không.

Cho đến nay, chưa có nhiều tín hiệu cho thấy Bắc Kinh muốn đi xa tới mức đó. Trong khi nhiều người tập trung vào khả năng hình thành một petroyuan, một hiện tượng khác có quy mô lớn hơn đang âm thầm diễn ra. Lượng USD tích lũy từ thặng dư thương mại khổng lồ của Trung Quốc và các nền kinh tế Đông Á vẫn tiếp tục quay trở lại hệ thống tài chính toàn cầu với tốc độ rất lớn.

Nghịch lý nằm ở chỗ nền kinh tế thường được xem là đối thủ lớn nhất của Mỹ vẫn đang góp phần duy trì cấu trúc tài chính mà Mỹ xây dựng nhiều thập niên trước. Chừng nào Trung Quốc vẫn duy trì mô hình tăng trưởng dựa trên thặng dư thương mại và kiểm soát vốn, các giao dịch dầu bằng Nhân dân tệ nhiều khả năng vẫn chỉ đại diện cho sự thay đổi trong phương thức thanh toán, thay vì một cuộc chuyển giao quyền lực tiền tệ ở quy mô toàn cầu.