Các cuộc đàm phán kỹ thuật cấp cao giữa Mỹ và Iran bắt đầu tại Thụy Sĩ trong bối cảnh áp lực gia tăng đối với thỏa thuận vừa đạt được giữa hai bên, khi Tehran yêu cầu Washington bảo đảm Israel chấm dứt các hoạt động quân sự tại Lebanon trước khi tiến trình đối thoại chuyển sang những vấn đề phức tạp hơn, bao gồm chương trình hạt nhân và dỡ bỏ trừng phạt.

Cuộc gặp diễn ra chỉ vài ngày sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và giới lãnh đạo Iran ký một bản ghi nhớ (MoU) nhằm thiết lập khuôn khổ chấm dứt xung đột và mở đường cho các cuộc đàm phán tiếp theo. Tuy nhiên, các cuộc tấn công tiếp diễn tại Lebanon đang tạo ra nguy cơ thử thách thỏa thuận ngay trong giai đoạn đầu tiên.

Phái đoàn Iran do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf và Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi dẫn đầu. Phía Mỹ do Phó Tổng thống JD Vance phụ trách, cùng Đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner. Pakistan và Qatar tham gia với vai trò trung gian.

Mặc dù chương trình hạt nhân lâu nay vẫn là trọng tâm trong quan hệ Mỹ-Iran, các tín hiệu từ Tehran cho thấy ưu tiên trước mắt của vòng đàm phán hiện tại đã chuyển sang vấn đề Lebanon.

Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết việc Israel tiếp tục các hoạt động quân sự tại Lebanon sẽ là nội dung thảo luận trung tâm trong ngày đàm phán đầu tiên. Theo quan điểm của Tehran, tiến trình kỹ thuật sâu hơn sẽ phụ thuộc vào việc Mỹ chứng minh khả năng thực hiện các cam kết được đưa ra trong bản ghi nhớ.

Lập trường này phản ánh cách tiếp cận ngày càng rõ ràng của Iran: trước khi bàn tới những hồ sơ chiến lược dài hạn, Washington cần chứng minh rằng các cam kết ngừng xung đột khu vực có thể được thực thi trên thực tế.

Trọng tâm tranh cãi nằm ở điều khoản đầu tiên trong biên bản ghi nhớ giữa hai nước, trong đó nêu mục tiêu “chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm Lebanon”.

Theo cách diễn giải của Tehran, văn kiện này tạo ra nghĩa vụ đối với Washington trong việc bảo đảm các hành động quân sự phải dừng lại trên thực địa. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ Israel không phải bên ký kết văn kiện và tên của nước này cũng không xuất hiện trực tiếp trong các điều khoản của thỏa thuận.

Điều đó khiến một câu hỏi lớn xuất hiện tại Burgenstock: căn cứ nào sẽ được sử dụng để đánh giá việc thực hiện cam kết?

Theo các quan chức Iran, bản ghi nhớ sẽ là tài liệu tham chiếu chính cho toàn bộ tiến trình đàm phán tiếp theo. Tehran muốn các điều khoản trong văn kiện trở thành cơ sở để đánh giá mức độ tuân thủ của Mỹ, đặc biệt đối với các cam kết liên quan đến ngừng bắn, nới lỏng hạn chế kinh tế và các bước giảm căng thẳng khu vực.

Trong khi đó, giới quan sát cho rằng Washington nhiều khả năng sẽ tiếp cận theo hướng rộng hơn, kết hợp giữa thỏa thuận mới và các mục tiêu an ninh dài hạn của Mỹ tại Trung Đông.

Ross Harrison, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông, nhận định cả hai bên đều có động lực bảo đảm giai đoạn đầu của tiến trình thành công trước khi chuyển sang các chủ đề có mức độ phức tạp cao hơn.

Theo ông, Iran muốn biết liệu Mỹ có đủ khả năng kiểm soát diễn biến thực tế tại Lebanon hay không trước khi tiếp tục các vòng thương lượng tiếp theo.

"Nếu Israel tiếp tục hành động quân sự, Tehran có thể coi đây là thất bại trong việc thực thi cam kết từ phía Mỹ," ông nhận định.

Đối với Iran, vấn đề này vượt xa câu chuyện Lebanon đơn thuần. Nó liên quan trực tiếp đến mức độ tin cậy của Washington với tư cách là đối tác đàm phán.

Căng thẳng cũng xuất hiện ở một điểm nóng khác là Eo biển Hormuz. Iran trước đó tuyên bố tuyến đường vận chuyển năng lượng chiến lược này bị đóng cửa trở lại do các vi phạm ngừng bắn liên quan đến Lebanon, trong khi phía Mỹ khẳng định hoạt động vận tải vẫn diễn ra bình thường.

Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ cho biết hơn 55 tàu thương mại đã đi qua tuyến đường này trong ngày gần nhất, vận chuyển hơn 17 triệu thùng dầu tới thị trường toàn cầu.

Diễn biến tại Hormuz tiếp tục được theo dõi chặt chẽ bởi bất kỳ gián đoạn kéo dài nào cũng có thể tác động trực tiếp đến giá năng lượng và triển vọng kinh tế toàn cầu.

Tổng thống Trump cũng tìm cách giảm bớt lo ngại trên thị trường khi tuyên bố sẽ không áp dụng bất kỳ khoản phí nào đối với hoạt động lưu thông qua eo biển trong giai đoạn ngừng bắn.

Dù vậy, các nhà phân tích cho rằng những tín hiệu mang tính trấn an sẽ khó đủ sức làm giảm căng thẳng nếu các cuộc giao tranh tại Lebanon tiếp diễn.

Trong ngắn hạn, hồ sơ hạt nhân vẫn tạm thời đứng phía sau các vấn đề an ninh khu vực. Tuy nhiên, đây vẫn được xem là điểm tranh chấp quan trọng nhất giữa Washington và Tehran trong dài hạn.

Mỹ tiếp tục duy trì quan điểm rằng Iran không được sở hữu hoặc phát triển năng lực chế tạo vũ khí hạt nhân. Tehran nhiều lần khẳng định chương trình hạt nhân của nước này chỉ phục vụ mục đích dân sự, đồng thời để ngỏ khả năng chấp nhận một số giới hạn nếu đổi lại là việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt.

Hiện tại, tiến trình đàm phán đang phụ thuộc vào một câu hỏi lớn hơn những chi tiết kỹ thuật liên quan đến hạt nhân: liệu Washington có thể chứng minh rằng các cam kết trên giấy có thể được chuyển thành hành động thực tế trên thực địa hay không.

Đối với Tehran, đây dường như là phép thử đầu tiên trước khi hai bên bước vào các giai đoạn khó khăn hơn của tiến trình đàm phán.