Chỉ trong hai ngày cuối tuần, Donald Trump đã chuyển từ tuyên bố ông đã đạt được các mục tiêu chiến tranh tại Iran và chuẩn bị thu hẹp chiến dịch, sang việc đưa ra tối hậu thư 48 giờ: Hoặc Tehran mở lại eo biển Hormuz, hoặc Mỹ sẽ không kích các nhà máy điện của nước này, bắt đầu từ “mục tiêu lớn nhất”.

Tổng thống Mỹ vốn có tiền lệ “nói mà không làm”, và lần này cũng không khác là mấy. Đến thứ Hai, ông lùi thời hạn thêm 5 ngày và viết trên mạng xã hội rằng đang có “NHỮNG CUỘC ĐÀM PHÁN RẤT TỐT VÀ HIỆU QUẢ NHẰM ĐẠT ĐƯỢC MỘT GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CHO XUNG ĐỘT TẠI TRUNG ĐÔNG.”

Thực hư ra sao thì ta vẫn phải chờ xem. Ông Trump nói rằng Mỹ đang đàm phán với một quan chức cấp cao của Iran, nhưng truyền thông nhà nước Iran phủ nhận; ông cũng úp mở về một thỏa thuận có thể giúp ông cùng kiểm soát eo biển Hormuz. Phát ngôn từ cả hai phía đều khó lòng kiểm chứng, và mối đe dọa từ tối hậu thư này vẫn còn nguyên.

Lý do đằng sau bước đi này khá đơn giản. Một khi đã khơi mào chiến sự, ông Trump chỉ có thể “thắng” bằng cách đạt được thỏa thuận, hoặc tiếp tục cho đến khi Iran ít nhất không còn khả năng đe dọa tàu chở dầu qua eo biển Hormuz. Tuy vậy, không có gì đảm bảo ông sẽ đạt được mục tiêu. Và nếu coi hạ tầng năng lượng trọng yếu là mục tiêu tấn công, xung đột có thể leo thang với hậu quả rất lớn.

Khả năng Iran chấp nhận điều kiện của ông Trump, những điều kiện có lúc được ông mô tả như thỏa thuận đầu hàng, là rất thấp. Eo biển Hormuz cũng khó sớm trở lại mức rủi ro như trước khi xảy ra chiến sự. Suốt nhiều thập kỷ qua, Tehran luôn giữ “lá bài” đóng cửa Hormuz như một lời đe dọa. Nhưng họ chưa từng dám thực sự sử dụng con bài này do lo ngại một cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm xóa sổ chế độ tại đây. Nhưng giờ thì kịch bản đó đã xảy ra. Và khi đóng cửa eo biển Hormuz, họ nhanh chóng nhận ra rằng vị trí địa lý và sự phát triển của chiến tranh hiện đại cho phép họ kiểm soát hoạt động lưu thông. Từ đây, Iran đã nắm trong tay sức mạnh có thể “bắt chết” nền kinh tế toàn cầu.

Trong một cuộc chiến mà Mỹ và Israel đang chiếm ưu thế rõ rệt về quân sự, các chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) không có lý do gì để từ bỏ quân bài mạnh nhất của mình mà không đưa ra yêu sách. Việc bóp nghẹt eo biển Hormuz chính là thứ vũ khí “hủy diệt” giúp họ gây sức ép lên Mỹ, ngay cả khi lãnh đạo, hệ thống phòng không, hải quân, kho tên lửa và bộ máy chỉ huy của Iran liên tục bị tàn phá.

Nếu ông Trump nghĩ việc đe dọa tấn công hệ thống điện của Iran sẽ khiến nước này khuất phục, có lẽ ông vẫn chưa hiểu về đối thủ. Đây là những con người từng sử dụng chiến thuật “biển người” để chặn đứng cuộc tấn công năm 1980 của Iraq, khi đó có quân đội được trang bị tốt hơn, và tiếp tục chiến đấu thêm sáu năm dù không còn ý nghĩa chiến lược nữa. Họ từng thất vọng sâu sắc khi Lãnh tụ Tối cao Ruhollah Khomeini chấm dứt chiến tranh năm 1988. Quyết định này được đưa ra trong bối cảnh kinh tế sụp đổ, trong khi Iraq sử dụng vũ khí hóa học để hủy hoại những thanh thiếu niên bị đưa ra chiến trường.

Những con người như vậy sẽ không từ bỏ chỉ vì ông Trump đe dọa đánh vào hệ thống điện quốc gia. Hơn nữa, phản ứng của Iran cho thấy họ tin rằng mình có thể trả đũa. Iran tuyên bố sẽ tấn công các cơ sở khử mặn và hạ tầng năng lượng liên quan đến Mỹ và Israel trên toàn khu vực, thậm chí rải thủy lôi ra khắp Vịnh Ba Tư. Nếu cuộc chiến này và cả cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine dạy chúng ta điều gì, thì đó là họ có thể và sẵn sàng làm thật.

Nếu các cuộc đàm phán của ông Trump thất bại và ông thực sự hành động, các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh sẽ đối mặt với bước ngoặt tương tự Iran với Hormuz. Khi đó, việc kiềm chế không còn quá nhiều ý nghĩa nữa, bởi mối đe dọa họ muốn ngăn chặn đã trở thành hiện thực. Cho đến nay, họ vẫn tránh đáp trả các cuộc tấn công bằng drone và tên lửa của Iran vì họ muốn chiến tranh kết thúc mà không lan rộng sang toàn bộ hạ tầng nước và năng lượng mang tính sống còn. Họ cũng không muốn đẩy một quốc gia láng giềng đến bờ sụp đổ, hay tự biến mình thành mục tiêu trả đũa của IRGC.

Rất khó đoán diễn biến tiếp theo, không chỉ vì xung đột phức tạp mà còn vì ông Trump dường như đã đánh giá sai tính chất cuộc chiến này. Giờ thì ông đang phải mò mẫm tìm đường ra. Nhưng lựa chọn của ông giờ đã quá rõ ràng: Hoặc ông leo thang xung đột và lật đổ chế độ Iran, hoặc đàm phán với một đối thủ mà trớ trêu thay, đang có nhiều lợi thế thương lượng hơn so với trước chiến tranh.

Dù đã lùi thời hạn thêm 5 ngày, những tín hiệu hiện tại không cho thấy xung đột sẽ sớm kết thúc, và điều đó cũng không phải tin tốt cho thị trường lẫn kinh tế toàn cầu. Việc Lầu Năm Góc đề nghị Quốc hội cấp thêm 200 tỉ USD cho chiến dịch cho thấy cuộc chiến có thể kéo dài tính bằng tháng, không phải ngày.

Tương tự, thông tin về một lực lượng Thủy quân Lục chiến Mỹ cũng cho thấy khả năng Washington đang chuẩn bị cho một chiến dịch trên bộ. Rõ ràng, đây không phải dấu hiệu của việc thu hẹp chiến sự. Nếu mục tiêu là đảo Kharg, đó vừa là canh bạc đầy rủi ro với lực lượng tham chiến, vừa không phải một “liều thuốc vạn năng” ngay cả khi thành công.

Nguy cơ chiến tranh năng lượng giữa Iran, Mỹ và các đồng minh vùng Vịnh leo thang vẫn hiện hữu. Nhưng nếu điều đó xảy ra, một điều không được phép xảy ra là tấn công nhà máy điện hạt nhân Bushehr. Đây là cơ sở dân sự, chịu giám sát quốc tế lâu dài và không gây rủi ro phổ biến vũ khí hạt nhân vì toàn bộ nhiên liệu đã qua sử dụng đều được chuyển ra nước ngoài. Hơn nữa, nếu Mỹ tấn công, đó sẽ là lần đầu tiên trong lịch sử một quốc gia cố ý ném bom một lò phản ứng hạt nhân đang hoạt động.

Ngay cả Tổng thống Nga Vladimir Putin cũng chưa từng làm điều đó ở Ukraine. Có lẽ ta cũng phải hi vọng rằng Mỹ cũng sẽ không bao giờ cân nhắc đến điều này.

Marc Champion là cây viết của chuyên mục Bloomberg Opinion, phụ trách các vấn đề châu Âu, Nga và Trung Đông. Trước đó, ông từng là trưởng văn phòng Istanbul của Wall Street Journal.