Một bộ sưu tập trị giá nhiều tỉ đô la gồm các kiệt tác thế kỷ 20, bao gồm cả một bức Picasso vô giá, đang nằm ở một trong những thành phố nguy hiểm nhất thế giới, chủ yếu do lệnh cấm vận dầu mỏ OPEC năm 1973. Sự kiện đó đã làm giá dầu tăng gấp bốn lần, làm tê liệt nền kinh tế Mỹ và mang lại lợi nhuận kếch xù cho quốc gia sản xuất dầu hỏa Iran. Gần như chỉ qua một đêm, những người có khả năng mua các tác phẩm nghệ thuật vĩ đại không còn ở New York, mà là ở Trung Đông. Một trong những bức vĩ đại nhất, Họa sĩ và người mẫu của Pablo Picasso, đã thuộc sở hữu của Iran kể từ đấy.

Bức tranh năm 1927 này được cho là bức vẽ trên toan quan trọng nhất thế giới không thể đến thăm hay chiêm ngưỡng. Được sử gia hội họa Jeremy Melius mô tả là “một trong những thành tựu tối cao” trong sự nghiệp của nhà nghệ sĩ, đây là kiệt tác để đời trong giai đoạn siêu thực của Picasso. Nếu không có những đột phá từ bức tranh đó, giới sử gia hội họa tin rằng bậc thầy người Tây Ban Nha đã không bao giờ có thể vẽ tác phẩm Guernica nổi tiếng nhất của ông, chân dung một thành phố dưới cuộc oanh tạc khủng khiếp từ trên không. Trong tiếng vọng lịch sử đầy lo âu, Tehran, nơi hiện lưu giữ bức Họa sĩ và người mẫu, cũng đang chịu chung số phận. “Thật kinh khủng khi nghĩ rằng nó đang bị đe dọa cùng với tất cả cư dân của thành phố đó,” Melius nói.

Bức tranh đến Tehran nhờ công của Farah Pahlavi, vợ của vua Iran. Hoàng hậu Shahbanu, như cách bà được gọi, là người yêu nghệ thuật, muốn định vị đất nước mình là nơi “tiên phong về văn hóa,” như cách một cuốn sách nghệ thuật có thể dùng làm bàn uống cà phê giá 1.200 USD viết về bộ sưu tập của bà. Bà đã xây dựng bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Tehran, hay TMoCA, và dành nhiều năm tìm kiếm các tác phẩm để lấp đầy nơi đấy. Hãy coi đó là một cuộc giao dịch dầu mỏ đặc biệt tinh vi: Biến dầu thô thành những bức sơn dầu trên toan.

William Rubin, người đứng đầu bộ phận hội họa tại bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA) từ năm 1973 đến 1988, nói với sử gia nghệ thuật Michael FitzGerald rằng bức Họa sĩ và người mẫu là “tác phẩm đã vuột mất,” vì hoàng hậu Shahbanu có tiền và sức hút để mua được nó từ nhà buôn người Thụy Sĩ Ernst Beyeler vào năm 1977 — thời điểm New York vẫn đang hồi phục sau cuộc khủng hoảng nợ năm 1975 và MoMA thì đang gặp nhiều khó khăn trong công tác gây quỹ.

Những thương vụ mua lại của Pahlavi được lựa chọn dựa trên các tiêu chí chất lượng, giá trị và độ hiếm, giám tuyển Donna Stein nói với Bloomberg vào năm 2021. Chúng cũng cho thấy sự nhạy bén về mặt tài chính. Chi phí của bộ sưu tập, được thanh toán từ năm 1975 đến 1977 bằng số tiền trích từ doanh số bán dầu quốc gia, vào khoảng 25 triệu đến 30 triệu USD, Stein nhớ lại. Đến năm 2018, những bức tranh của hoàng hậu được ước tính trị giá 3 tỉ USD, và hiện chắc chắn còn giá trị hơn đáng kể. Trong khi đó, ngay cả sau đợt tăng giá gần đây nhất, 30 triệu USD dầu thô vào năm 1977 có trị giá khoảng 300 triệu USD ngày nay.

Iran đã ngừng mua nghệ thuật cho TMoCA sau cuộc cách mạng năm 1979, khi mà một viên đạn đã xuyên qua bức tượng điêu khắc của Henry Moore trong khuôn viên bảo tàng và một bức chân dung Warhol vẽ hoàng hậu Shahbanu đã bị rạch bằng dao. Tuy nhiên, phần lớn chính quyền mới vẫn giữ nguyên vẹn bộ sưu tập trong hầm ngầm của bảo tàng. “Nghệ thuật có thể là nhịp cầu giữa Iran và phương Tây,” Hossein Sheikholeslam, một sinh viên cấp tiến từng chiếm đại sứ quán Mỹ năm 1979, nói với Bloomberg Businessweek vào năm 2015.

Vì mục đích đó, thỉnh thoảng các bức tranh riêng lẻ cũng được đem đi triển lãm. Bức tranh vẽ bằng phương pháp nhỏ giọt vĩ đại của Jackson Pollock ở Tehran, Mural on Indian Red Ground, từng được cho mượn để trưng bày tại một cuộc triển lãm ở Nhật Bản vào năm 2012. Hai năm trước, bức Họa sĩ và người mẫu đã đi quãng đường 4.700 km đến Thụy Sĩ, nơi bảo tàng Kunsthaus Zürich tái hiện buổi triển lãm Picasso mang tính bước ngoặt của chính họ hồi năm 1932. Đó là lần đầu tiên bức vải toan cao hơn 2 m này xuất hiện trước công chúng sau 78 năm. FitzGerald sau này viết rằng sau 30 năm nghiên cứu Picasso, ông chưa bao giờ kỳ vọng sẽ thực sự được nhìn thấy bức tranh.

“Nó đã ở đó trong một khoảnh khắc,” ông nói, nhớ lại cảnh nhân viên bảo tàng treo bức tranh vào đêm khai mạc buổi trình diễn. “Bảo tàng đã sợ chếp khiếp rằng nó sẽ không đến kịp buổi khai mạc, và nó đã đến đúng lúc đám đông đang tụ tập.”

Chỉ sau buổi triển lãm ở Zurich, thế giới nghệ thuật mới nhận ra: Nếu không có khoản lợi nhuận dầu mỏ bất ngờ của vua Iran, tác phẩm khổng lồ này, được vẽ khi Picasso 45 tuổi và đã là một ngôi sao, lẽ ra đã được treo cạnh bức Les Demoiselles d’Avignon tại MoMA. Ở đó, nó sẽ được cả thế giới công nhận là bước đệm cực kỳ quan trọng giữa Demoiselles và tác phẩm Guernica năm 1937, bức tranh định hình sự nghiệp lẫy lừng của Picasso. Thực tế là phương Tây chỉ có vỏn vẹn 15 tuần để tiếp cận và nghiên cứu bức Họa sĩ và người mẫu trước khi nó được trả lại cho chính quyền Tehran.

Những vị khách may mắn đến được Zurich đã nhìn thấy một bức tranh rõ ràng là tăm tối, dù không trực tiếp đề cập đến cuộc Thế chiến đã trôi qua 20 năm từ khi Demoiselles được vẽ, nhưng tràn ngập cảm giác mà FitzGerald mô tả là “sự mù quáng, mất phương hướng và ảo giác.” Đó là một bức toan bạo liệt, đầy rẫy nỗi kinh hoàng.

Ngày nay, tất cả những cảm xúc đó thậm chí còn hiện rõ hơn trên bề mặt của nó. Thật khó để nghĩ về bức Họa sĩ và người mẫu vào mùa Xuân năm 2026 mà không hình dung xem nó có thể đang ở đâu và những người bảo quản nó đang cầm cự thế nào. “Nếu bạn từng đọc Roland Barthes, bạn sẽ biết rằng thực ra chính người quan sát mới tạo ra ý nghĩa,” FitzGerald nói. “Theo nghĩa đó, bất kỳ bối cảnh nào mà nằm trong đó cũng trở thành một phần của ý nghĩa của tác phẩm.”

Khá đáng kinh ngạc, dù bức tranh có hình một phụ nữ khỏa thân, chính quyền thần quyền Iran đã cho phép bức Họa sĩ và người mẫu được trưng bày ở TMoCA. Ví dụ, tác phẩm này là tâm điểm của buổi triển lãm “Picasso ở Tehran” vào năm 2025, thu hút 55.000 lượt khách tham quan trong 15 ngày.

Đại sứ Tây Ban Nha tại Iran, Antonio Sánchez-Benedito Gaspar, trong bài phát biểu tại lễ khai mạc triển lãm, đã nói về “những kinh hoàng của chiến tranh” trong bức Guernica và “thông điệp phổ quát về hòa bình và sự chung sống” của nó. Vị đại sứ hiện đã rời khỏi đất nước. Người mẫu của Picasso, được FitzGerald mô tả là một “sự biến dạng ghê rợn của cơ thể con người... một biểu tượng của trải nghiệm đen tối nhất,” vẫn ở lại Tehran, câm lặng và kỳ quái trong hầm ngầm dưới lòng đất.