Khi kênh đào Suez đóng cửa vào năm 1967 sau khi chiến tranh nổ ra giữa Ai Cập và Israel, có 15 con tàu mắc kẹt bên trong tuyến hàng hải này. Những con tàu này buộc phải thả neo chờ chiến sự kết thúc.

Cuộc xung đột khép lại rất nhanh. Đúng như tên gọi, đó là “Chiến tranh Sáu ngày”, nhưng kênh đào vẫn bị phong tỏa suốt tám năm sau đó. Đến năm 1975, khi các con tàu cuối cùng được phép rời đi, chỉ còn hai chiếc đủ khả năng tiếp tục hoạt động. Những chiếc còn lại đã hoen gỉ đến mức người ta gọi cả nhóm là “Hạm đội Vàng”.

Lịch sử không lặp lại hoàn toàn, nhưng thường vang vọng lại theo những cách quen thuộc. Vậy điều gì sẽ xảy ra nếu một kịch bản tương tự diễn ra ở eo biển Hormuz? Đây là cơn ác mộng mà rất ít người muốn nghĩ tới, và chắc chắn cũng không phải kịch bản cơ sở của tôi. Nhưng gần 90 ngày kể từ khi cuộc chiến Mỹ Israel với Iran gần như khiến tuyến hàng hải dầu khí này tê liệt, có lẽ đã đến lúc phải cân nhắc đến điều tưởng như bất khả thi nhưng từng xảy ra ở nơi khác. Hãy xem đó như một tác phẩm khoa học viễn tưởng dựa trên lịch sử.

Có thể mọi chuyện sẽ chưa đến mức ấy. Washington và Tehran đang đàm phán, thông qua trung gian là Pakistan, nhằm chấm dứt xung đột và mở lại nút thắt hàng hải chiến lược này. Nhưng nếu thỏa thuận ban đầu chỉ dừng ở một bản ghi nhớ ngắn gọn vỏn vẹn một trang thì sao? Liệu như vậy đã đủ để khơi thông hoàn toàn eo biển chưa?

Đáng chú ý, UAE đã đẩy nhanh kế hoạch xây dựng tuyến đường ống thứ hai để tránh eo Hormuz và hy vọng đưa vào vận hành trong năm 2027. Đây là bước chuẩn bị thận trọng cho kịch bản xấu nhất, đồng thời cũng là tín hiệu rõ ràng cho thấy Abu Dhabi tin rằng tuyến hàng hải này có thể còn rơi vào tình trạng nguy hiểm lâu hơn nhiều người nghĩ.

Giới chuyên môn trong ngành nhìn chung vẫn lạc quan hơn về khả năng mở lại eo biển. Khi tôi hỏi các nguồn tin trong giới hàng hóa và tài chính, phần lớn cho rằng Hormuz sẽ hoạt động trở lại trong tháng tới, chậm nhất là tháng 7. Vì sao? Chủ yếu bởi hậu quả của kịch bản ngược lại, tức giá năng lượng tăng vọt và nền kinh tế chịu tổn thất nặng nề, là điều quá đau đớn để tưởng tượng.

Vào thập niên 1980, nhà kinh tế học người Mỹ Herbert Stein từng đưa ra nhận định nổi tiếng: “Nếu điều gì đó không thể kéo dài mãi mãi, nó sẽ phải dừng lại ngay.” Hiện nay, Phố Wall đang dựa vào một phiên bản điều chỉnh nhẹ của “Định luật Stein”: “Eo biển Hormuz không thể đóng cửa mãi mãi vì điều đó sẽ gây tổn hại kinh tế quá lớn. Vì thế, nó sẽ được mở lại.”

Vấn đề là cho đến nay, việc phong tỏa vẫn chưa gây tổn thất kinh tế đủ nghiêm trọng để buộc hai bên phải nhượng bộ. Với Tổng thống Mỹ Donald Trump, cuộc chiến này đến nay vẫn tương đối “rẻ”, ít nhất xét trên khía cạnh ông quan tâm nhất: Thị trường tài chính. Chỉ số S&P 500 vẫn dao động gần mức cao kỷ lục, tăng gần 10% kể từ khi chiến sự bắt đầu. Giá xăng dù có tăng nhưng vẫn thấp hơn đỉnh năm 2022. Kinh tế Mỹ cũng đang tăng tốc, với dự báo tăng trưởng quý II hiện trên 4%.

Về phía Iran, nước này cũng chưa rơi vào cuộc khủng hoảng kinh tế đủ nghiêm trọng để buộc những nhà lãnh đạo cứng rắn phải từ bỏ các lằn ranh đỏ trên bàn đàm phán. Tỉ lệ thất nghiệp đang tăng, lạm phát thực phẩm lan rộng và đồng nội tệ lao dốc tự do. Do bị hải quân Mỹ phong tỏa nên Iran không thể xuất khẩu dầu, buộc chính quyền phải cắt giảm sản lượng. Tuy nhiên, Iran từ lâu đã cho thấy khả năng chịu đựng sức ép rất lớn, đặc biệt khi đối mặt với mối đe dọa mang tính sống còn.

Trong bối cảnh cả hai bên đều giữ lập trường cứng rắn, hy vọng lớn nhất lúc này là đạt được bất kỳ thỏa thuận nào, dù chưa hoàn hảo. Nếu điều đó không xảy ra, thế giới sẽ phải tiếp tục chờ đến khi tổn thất kinh tế trở nên không thể chịu nổi. Hôm thứ Sáu, một nhà ngoại giao cấp cao của UAE đánh giá khả năng đạt thỏa thuận ngay lập tức là “50 50”.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết các cuộc đàm phán đã có “một chút tiến triển”. Ông nói: “Tôi không muốn phóng đại, nhưng đã có một vài chuyển động nhỏ, và đó là tín hiệu tích cực.” Các nhà trung gian Pakistan hiện liên tục di chuyển giữa Islamabad và Tehran.

Nếu các nhà đàm phán Mỹ cần thêm động lực để thúc đẩy tiến trình, họ có thể nhìn lại bài học từ kênh đào Suez giai đoạn 1967 đến 1975. Dĩ nhiên, Hormuz khác với Suez. Việc tránh đi qua kênh đào Suez tương đối dễ dàng hơn. Nhưng đây vẫn là ví dụ thực tế cho thấy một cuộc phong tỏa có thể kéo dài đến mức nào.

Ngay từ những ngày đầu của cuộc chiến, tôi đã cho rằng việc đóng cửa Hormuz chưa tạo thành khủng hoảng năng lượng vì thời gian gián đoạn còn ngắn. Thị trường khi đó vẫn có nhiều lớp đệm đủ để hấp thụ những cú sốc lớn trong một khoảng thời gian nhất định. Nhưng mỗi ngày trôi qua, bể chứa năng lượng của thế giới lại vơi đi một chút.

Cho đến nay, ngành năng lượng vẫn xoay xở được với việc khoảng 20 triệu thùng dầu từng đi qua Hormuz biến mất khỏi thị trường. May mắn là nguồn cung toàn cầu vốn đã dư thừa trước khi chiến tranh nổ ra. Ả Rập Xê Út và UAE có thể sử dụng các tuyến đường ống tránh eo biển để duy trì một phần dòng chảy dầu từ Vịnh Ba Tư. Các quốc gia giàu có đã mở kho dự trữ dầu chiến lược, còn Mỹ cũng xuất khẩu một phần dầu từ kho dự trữ chiến lược ra nước ngoài. Trong khi đó, Trung Quốc bằng cách nào đó đã cắt giảm mạnh nhập khẩu dầu. Cuối cùng, nhu cầu tiêu thụ cũng suy yếu khi giá cả vượt ngoài khả năng chi trả của nhiều quốc gia nghèo hơn.

Nếu eo biển tiếp tục bị đóng trong thời gian dài hơn, thế giới sẽ cần chứng kiến mức suy giảm nhu cầu lớn hơn nhiều. Điều đó đồng nghĩa các chính phủ phải dùng biện pháp khẩn cấp để hạn chế tiêu thụ năng lượng, hoặc giá quá cao buộc người dân ngừng mua, kéo theo cú sốc kinh tế nghiêm trọng. Những lớp đệm khác, bao gồm kho dự trữ chiến lược và lượng tồn kho thương mại, rồi cũng sẽ dần cạn kiệt. Dù vậy, các nước giàu hiện vẫn còn đủ dầu thô để tung thêm ít nhất một đợt xả kho quy mô lớn nữa.

Nếu eo biển chưa thể mở lại, giá dầu rõ ràng sẽ phải tăng cao hơn nhiều. Những dự báo đầu cuộc chiến cho rằng dầu có thể lên 200 USD một thùng đã bị chứng minh là sai. Nhưng nếu Hormuz vẫn đóng cửa đến cuối năm 2026 hoặc sang tận năm 2027 thì sao? Hoặc nếu eo biển chỉ mở một phần và Iran vẫn duy trì quyền kiểm soát đáng kể đối với hoạt động qua lại? Tôi khó hình dung giá dầu có thể đứng yên ở mặt bằng hiện nay trong những kịch bản đó. Dẫu vậy, thị trường vẫn bình thản hơn cả quan điểm lạc quan ban đầu của chính tôi.

Một khả năng khác là một trong hai bên nối lại chiến sự để phá vỡ thế bế tắc. Nhưng hiện chưa bên nào thực sự muốn làm vậy. Iran có lẽ tin rằng họ có thể kéo dài cuộc chơi lâu hơn Washington, nơi đang chịu sức ép từ các đồng minh yêu cầu tránh leo thang xung đột. Còn ông Trump thì chưa cảm thấy đủ áp lực kinh tế để chấp nhận thất bại. Chính trạng thái giằng co này khiến việc phong tỏa có thể còn kéo dài.

Liệu thế giới có thể sống mãi mà thiếu khoảng 10% đến 15% nguồn cung dầu toàn cầu, tức lượng dầu đi qua Hormuz? Có thể, nhưng cái giá phải trả sẽ vô cùng lớn. Để cắt giảm vĩnh viễn mức tiêu thụ lớn như vậy, nhiều khả năng kinh tế toàn cầu sẽ phải rơi vào suy thoái, giống các cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 và 1979. Những tuyến đường ống mới để tránh eo biển rồi sẽ được xây dựng, còn sản lượng ngoài Trung Đông cũng sẽ tăng lên. Nhưng mọi thứ cần nhiều năm. Đến năm 2027, UAE có thể tăng gấp đôi năng lực xuất khẩu mà không cần đi qua Hormuz. Ả Rập Xê Út có lẽ cần thêm thời gian để làm điều tương tự. Kuwait và Iraq còn mất nhiều thời gian hơn nữa. Qatar hiện chưa có phương án khả thi nào để xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng ngoài việc đi qua eo biển này.

Viễn cảnh Hormuz bị phong tỏa dài hạn gây tổn thất kinh tế lớn đến mức hầu như chẳng ai dám nghĩ tới. Cuối cùng, một thỏa thuận tạm thời, đủ để tất cả các bên chấp nhận, vẫn có khả năng cao hơn. Tuy nhiên, nhìn vào những tiền lệ trong khu vực, việc đặt ra các câu hỏi kiểu “nếu như” cho những kịch bản đầy sang chấn vẫn hoàn toàn hợp lý. Và chúng đều rất u ám.