Theo báo cáo "Mùa hè thuế quan của ông Trump" do Bloomberg Economics công bố ngay trước thềm thuế điều 122 hết hiệu lực, các mức thuế mới áp dụng theo điều 301 nhìn chung sẽ chỉ tác động hạn chế lên mặt bằng thuế quan chung, ngoại trừ một vài ngoại lệ đáng chú ý.

Trước đó, vào tháng 2, tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ các mức thuế mà ông Trump áp đặt theo Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA). Để lấp khoảng trống, Nhà Trắng chuyển sang áp mức thuế đồng loạt 10% theo điều 122, nhưng biện pháp này sẽ hết hiệu lực vào ngày 24.7.2026.

Vòng xoáy pháp lý vẫn còn, tác động có thể giảm nhẹ

Chính quyền Trump đã công bố kế hoạch thay thế bằng các mức thuế mới theo điều 301, gắn với việc thực thi các quy định chống lao động cưỡng bức, dự kiến có hiệu lực ngay sau đó. Nếu bám sát đề xuất ban đầu, các mức thuế mới sẽ có tác động hạn chế lên mặt bằng thuế quan chung của Mỹ và lên các đối tác thương mại đang chịu thuế nhưng vẫn có ngoại lệ.

Brazil đã trở thành ngoại lệ đầu tiên, chịu mức thuế 25% theo điều 301 từ ngày 22/7 mức tăng thuế mạnh nhất của Mỹ đối với nhóm đối tác thương mại lớn tính từ cuối năm 2024.

Ông Trump cũng đe dọa áp thuế tới 50% lên hàng xuất khẩu Canada và viện dẫn điều 338 của Đạo luật Thuế quan năm 1930  công cụ cho phép áp thuế đơn phương khi phát hiện đối xử phân biệt - cho thấy Washington vẫn còn nhiều đòn bẩy thuế quan mạnh trong tay.

Và giữa bức tranh đó, Việt Nam đang nổi lên là quốc gia có thể chịu mức thuế cao hơn khi đồng thời đối mặt ba cuộc điều tra cùng lúc. 

Ba cuộc điều tra song song, một nút thắt

Theo dữ liệu ước tính của Bloomberg Economics, Việt Nam là một trong những nền kinh tế chịu tác động rõ rệt nhất từ các đợt điều chỉnh thuế quan liên tiếp của Mỹ kể từ năm 2025.

Trước khi có phán quyết của Tòa án Tối cao, mức thuế trung bình áp lên hàng hóa Việt Nam từng leo lên gần ngưỡng cao nhất trong nhóm các đối tác thương mại lớn của Mỹ, trước khi giảm trở lại.

Tính đến ngày 21/7/2026, mức thuế bình quân đã hạ đáng kể so với đỉnh điểm, phản ánh tác động của phán quyết tòa án và việc chuyển đổi sang các khung pháp lý thuế quan mới.

Tuy vậy, mức thuế được hạ nhiệt này chỉ có hiệu lực đến ngày 24/7, và nhiều khả năng Việt Nam đã rời khỏi "vùng an toàn" khi đang là đối tượng của ba cuộc điều tra riêng biệt theo điều 301. Mỗi cuộc điều tra đều có thể trở thành căn cứ pháp lý để Washington áp thêm thuế mới.

Cuộc điều tra thứ nhất, về lao động cưỡng bức, đã dẫn tới đề xuất áp mức thuế khoảng 12,5% để thay thế mức thuế tạm thời 10% theo điều 122 hết hạn ngày 24/7. Cuộc điều tra thứ hai, cùng nhóm với 15 đối tác thương mại khác, nhắm vào tình trạng dư thừa năng lực sản xuất  một quá trình mà Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer mô tả là phức tạp và cần nhiều thời gian hơn cuộc điều tra lao động cưỡng bức.

Nhưng tâm điểm và cũng là rủi ro lớn nhất với Việt Nam nằm ở cuộc điều tra thứ ba, khởi động từ tháng 5/2026, tập trung vào các biện pháp bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Cuộc điều tra dự kiến hoàn tất vào tháng 11, nhưng theo nhận định của ông Adam Farrar, chuyên gia phân tích địa kinh tế cao cấp của Bloomberg Economics, đây sẽ trao cho chính quyền thêm một công cụ để nâng thuế đối với hàng hóa Việt Nam.

Rủi ro này đặc biệt lớn với ngành hàng thể thao và may mặc: khoảng 40-50% sản lượng giày của Nike và Adidas cùng khoảng 40% sản phẩm của Lululemon hiện được sản xuất tại Việt Nam, khiến các thương hiệu này trở nên nhạy cảm với bất kỳ biến động thuế quan nào liên quan tới chuỗi cung ứng trong nước. 

Bối cảnh này diễn ra khi kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ đã lập kỷ lục 193 tỉ USD trong năm 2025, tăng tới 410% so với năm 2015, kéo theo mức thâm hụt thương mại của Mỹ với Việt Nam tăng 477% trong cùng giai đoạn. Xuất khẩu sang Mỹ năm 2025 hiện tương đương khoảng 38% GDP cả nước - tỷ trọng khiến bất kỳ cú sốc thuế quan nào cũng có sức nặng đáng kể đối với tăng trưởng.

Trước cuộc điều tra sở hữu trí tuệ này, chính phủ Việt Nam đã có phản hồi chính thức gửi USTR trong tháng 7/2026, được nhóm phân tích tại Baker McKenzie đánh giá là một trong những bản trình bày công khai chi tiết nhất từ trước đến nay về hệ thống thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong nước.

 Trong bản phản hồi, phía Việt Nam lập luận rằng vấn đề mấu chốt không phải vi phạm còn tồn tại hay không, mà là mức độ tiến bộ trong thực thi, và dẫn ra một loạt số liệu để chứng minh đà cải thiện: Gần 20.000 vụ vi phạm sở hữu trí tuệ được cơ quan quản lý thị trường xử lý giai đoạn 2021-2025, hơn 700 vụ án hình sự liên quan hàng giả được khởi tố trong cùng giai đoạn. Riêng nửa đầu năm 2026 đã có hơn 115.000 sản phẩm vi phạm cùng khoảng 30.000 gian hàng trực tuyến bị gỡ bỏ hoặc chặn truy cập.

Theo nhận định của nhóm tác giả Baker McKenzie, bản phản hồi này mang tính chất rộng hơn một động thái phản hồi pháp lý đơn thuần: Việt Nam đang muốn gửi thông điệp tới USTR và cộng đồng doanh nghiệp rằng tăng cường thực thi sở hữu trí tuệ là một phần trong tham vọng trở thành nền kinh tế giá trị cao, dựa trên đổi mới sáng tạo, chứ không chỉ để đối phó với sức ép từ Washington.

Về phía Mỹ, Đại diện Thương mại Greer cho biết hôm 16/7 rằng Washington muốn bất kỳ thỏa thuận thương mại nào với Việt Nam không chỉ giải quyết vấn đề mất cân bằng thương mại, mà còn phải đi kèm việc giảm rào cản phi thuế quan và siết chặt bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho hàng hóa Mỹ.

Để giảm căng thẳng, Việt Nam đã tăng cường mua các mặt hàng giá trị cao từ Mỹ, trong đó có các thỏa thuận mua máy bay và động cơ trị giá khoảng 8 tỉ USD từ Boeing và Pratt & Whitney, đồng thời siết chặt thực thi bảo vệ bản quyền trong nước những bước đi được xem là nỗ lực chủ động nhằm hạ nhiệt áp lực từ cả ba cuộc điều tra điều 301 nói trên.

Nhìn xa hơn, Bloomberg Economics lưu ý rằng cuộc điều tra điều 301 về dư thừa công suất vẫn có thể đẩy mức thuế của nhiều đối tác thương mại lớn  trong đó có Việt Nam quay trở lại gần mức thuế đối ứng trước đây. Đồng thời, nếu Washington áp dụng thành công điều 338 với Canada, đây có thể trở thành tiền lệ mở ra một kênh rủi ro thuế quan mới cho các đối tác thương mại khác, bao gồm cả các nước Đông Nam Á.

Với các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam, bối cảnh hiện tại mang tính chất "tạm lắng nhưng chưa yên": mức thuế đã hạ nhiệt so với đỉnh điểm hồi đầu năm, song khung pháp lý thuế quan tại Mỹ vẫn đang trong quá trình định hình lại, vớiít nhất năm công cụ pháp lý khác nhau (điều 122, 201, 232, 301, 338) mà chính quyền Trump có thể sử dụng tùy theo diễn biến chính trị và kết quả đàm phán song phương. 

Trong ba cuộc điều tra đang treo lơ lửng trên đầu Việt Nam, cuộc điều tra sở hữu trí tuệ dự kiến có kết quả ngay trước thềm cuối năm nhiều khả năng sẽ là biến số quyết định liệu Việt Nam có thể quay lại “vùng an toàn” hay không.