Việt Nam đang sở hữu tốc độ tăng trưởng vượt trội so với nhiều quốc gia trong khu vực. Điều này giải thích tại sao Việt Nam cũng là một trong những quốc gia có giới siêu giàu tăng nhanh nhất thế giới.

Trong nhiều năm, với tâm lý ăn chắc mặc bền, vàng và bất động sản gần như là hai tài sản đầu tư phổ biến với người Việt. Nhưng khi giá nhà đã vượt xa thu nhập của phần lớn người dân, còn vàng liên tục lập đỉnh, câu hỏi đặt ra là: Người “có tiền” sẽ tiếp tục làm giàu bằng cách nào? Câu trả lời đang mở ra một cuộc dịch chuyển mới trong ngành quản lý gia sản. 

Cùng Bloomberg Businessweek Việt Nam trò chuyện với ông Hoàng Việt Anh, tổng giám đốc công ty Chứng khoán LPBank, để nhìn sâu hơn vào sự thay đổi của ngành quản lý gia sản. Cuộc chơi không còn chỉ dành cho giới siêu giàu, mà đang mở rộng tới một thế hệ nhà đầu tư mới.

Thưa ông, lĩnh vực quản lý gia sản đã thay đổi thế nào trong những năm gần đây?

Thị trường thường nhắc nhiều đến mảng private banking dành cho giới siêu giàu. Tuy nhiên, động lực tăng trưởng thực sự của ngành quản lý tài sản tại Việt Nam lại nằm ở nhóm khách hàng mass affluent, người có tài sản đầu tư từ vài tỉ đồng đến dưới 1 triệu USD.

Đây là nhóm đang có nhu cầu đầu tư rất lớn. Khi thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam tiến gần ngưỡng 5.000 USD, giống như nhiều nền kinh tế khác, người dân bắt đầu có dư dả tài chính và nhu cầu phân bổ tài sản. Tuy nhiên, trong bối cảnh giá bất động sản đã tăng lên mức rất cao, không phải ai cũng đủ khả năng tích lũy để mua nhà hay đầu tư vào bất động sản.

Vì vậy, nhu cầu tìm kiếm các kênh đầu tư thay thế đang trở nên rõ rệt hơn. Chứng khoán, vàng và tiền mã hoá đang nổi lên như các lựa chọn phù hợp hơn với khẩu vị và quy mô tài sản của nhóm khách hàng này. Nói cách khác, nhóm mass affluent mới là lực kéo chính của thị trường trong giai đoạn tới, trong khi nhóm siêu giàu phần lớn đã tích lũy tài sản từ trước và có cấu trúc đầu tư ổn định hơn.

Đặc biệt nhóm mass affluent là người trẻ, hầu hết dưới 40 tuổi. Họ rất cởi mở. Họ sẵn sàng tiếp cận nhiều kênh đầu tư. Điều trái ngược với thế hệ trước thường “ngại và sợ”, chỉ ưu ái vàng và bất động sản. Với nhóm trẻ, đặc biệt là những người đang ở giai đoạn tích lũy thu nhập, bài toán đã khác trước. 

Họ có thể có thu nhập cao hơn thế hệ trước, nhưng bất động sản ngày càng trở thành một tài sản khó tiếp cận hơn, do giá nhà tăng nhanh hơn tốc độ tăng thu nhập. Khi con đường tích lũy tài sản qua bất động sản không còn dễ dàng, nhóm này buộc phải tìm kiếm các kênh đầu tư khác, từ chứng khoán, trái phiếu, quỹ đầu tư đến vàng hoặc các sản phẩm tài chính đa dạng hơn. Từ đó, nhu cầu tư vấn quản lý tài sản sẽ tăng theo.

Khi giá nhà đã neo cao, liệu bất động sản có là kênh ưu tiên của người “có tiền”?

Trong thập niên trước, bất động sản từng tạo ra kỳ vọng rất lớn cho nhà đầu tư cá nhân. Không ít người tin rằng việc nhân đôi, nhân ba, thậm chí nhân năm giá trị tài sản từ đất đai là điều có thể đạt được nếu đầu tư đúng chu kỳ. Nhưng trong 10 năm tới, từ mặt bằng giá cao hiện tại khả năng bất động sản tiếp tục nhân đôi, nhân ba, nhân năm là “không dễ”. Ai mà mua nổi? (cười)

Điều đó buộc tư duy đầu tư phải thay đổi. Không chỉ với nhóm siêu giàu, mà với gần như toàn bộ các nhóm nhà đầu tư đang có tài sản tích lũy. Từ tâm lý “đánh quả”, tìm kiếm lợi nhuận lớn trong thời gian ngắn, thị trường sẽ dần chuyển sang tư duy tích lũy dài hạn, phân bổ tài sản và quản trị rủi ro.

Người giàu hiện tìm tới sự ổn định. Ổn định chính là từ khóa cần được nhấn mạnh. Đây cũng là điểm khiến câu chuyện phân bổ tài sản trở nên quan trọng tại Việt Nam. Nhà đầu tư không chỉ tìm kiếm kênh sinh lời cao hơn tiền gửi, mà còn cần một chiến lược đủ bền vững để bảo toàn và tăng trưởng tài sản qua nhiều chu kỳ. 

Nói cách khác, ngành quản lý tài sản có cơ hội phát triển không phải vì người giàu nhiều lên, mà vì nhà đầu tư cần một cách tiếp cận bền vững hơn khi chu kỳ tìm kiếm lợi nhuận dễ dàng đã qua. 

Trong đầu tư có một quy tắc là quy tắc 72. Lấy 72 chia cho lợi nhuận hằng sau thì ra số năm để nhân đôi tài sản. Nhiều nhà đầu tư dần hiểu được rằng chỉ cần duy trì 10%/năm. Thì chỉ cần 7 năm đã có thể nhân đôi tài sản. Nhìn vào bất động sản, nếu giá nhà tăng gấp đôi sau 5 năm thì mức tăng trưởng chỉ tương đương 15%. 

Làn sóng “zero-fee” tiếp tục được đẩy mạnh tại Việt Nam, liệu đây có phải là cú hích cho các công ty chứng khoán chuyển hướng sang quản lý gia sản?

Rõ ràng là vậy. Làn sóng zero-fee là áp lực đầu tiên, khiến các công ty chứng khoán “bắt buộc” chuyển sang làm tư vấn quản lý gia sản. Khi nguồn thu từ môi giới truyền thống bị thu hẹp, buộc các công ty phải tìm kiếm giá trị mới để "giữ chân" khách hàng. Giá trị đó ngày càng nằm ở tư vấn đầu tư, phân bổ tài sản và quản lý danh mục, thay vì chỉ là hỗ trợ mua bán cổ phiếu.

Áp lực thứ hai đến từ thị trường trái phiếu. Sau cú sốc năm 2022, thị trường trái phiếu doanh nghiệp gần như đóng băng trong một thời gian dài. Nhóm nhân lực từng quen với mô hình bán sản phẩm thu nhập cố định theo cách truyền thống (đơn thuần so sánh lãi suất) không còn có thể tiếp tục cách làm cũ. Khi trái phiếu không còn dễ bán, họ buộc phải chuyển sang vai trò tư vấn rộng hơn, với nhiều lớp tài sản và cấu trúc sản phẩm phức tạp hơn.

Từ đây bức tranh của ngành chứng khoán sẽ chia làm hai hướng. Một nhóm vẫn là môi giới truyền thống, tiếp tục dựa vào giao dịch, khuyến nghị cổ phiếu và hoạt động dịch vụ quen thuộc. Nhóm còn lại đang dịch chuyển dần sang vai trò tư vấn gia sản đúng nghĩa, khi không chỉ bán một mã cổ phiếu hay một trái phiếu riêng lẻ, mà tư vấn cho khách hàng về toàn bộ cấu trúc tài sản. 

Lợi nhuận dựa trên “độ nở” tài sản của khách hàng sẽ mang lại sự bền vững. Xu hướng là cố gắng mang lại sự thịnh vượng thực sự cho khách hàng; bởi nếu khách hàng không thành công và không giàu có, thì chính người tư vấn và tổ chức cũng sẽ không thể phát triển bền vững.

Khi dịch vụ tư vấn quản lý gia sản ngày càng nở rộ, trong trường hợp các lời tư vấn gây tổn thất cho khách hàng, vậy trách nhiệm sẽ thuộc về ai? 

Ngành quản lý tài sản muốn phát triển bền vững không thể chỉ bán câu chuyện lợi nhuận. Vai trò của tư vấn viên không chỉ là nói với khách hàng họ có thể kiếm được bao nhiêu, mà còn phải nói rõ họ có thể khả năng mất bao nhiêu.

Hiện chưa có chế tài dành cho việc tư vấn thiếu trách nhiệm, nhưng cái giá phải trả còn lớn hơn. Bài học đã diễn ra trong quá khứ. Những tranh cãi quanh trái phiếu doanh nghiệp và bảo hiểm trong vài năm qua cho thấy rủi ro lớn nhất không chỉ nằm ở bản thân sản phẩm, mà còn nằm ở cách sản phẩm được tư vấn và phân phối. Khi khách hàng hiểu nhầm trái phiếu như tiền gửi, hoặc mua bảo hiểm đầu tư mà không nắm rõ điều kiện, phí và rủi ro, niềm tin vào toàn bộ hệ thống tài chính bị tổn hại. Lòng tin là điều rất khó xây dựng lại nếu đánh mất.

Ở các thị trường phát triển, nhà đầu tư cá nhân không nhất thiết phải tự mình trở thành chuyên gia đầu tư. Họ có thể đưa tiền vào các quỹ hưu trí, quỹ đầu tư hoặc tài khoản quản lý tài sản, nơi các tổ chức chuyên nghiệp thay họ phân bổ danh mục trong dài hạn. Điều quan trọng là hệ thống đó vận hành trên niềm tin: người tư vấn phải có năng lực, có giấy phép và có nghĩa vụ nói đầy đủ cả cơ hội lẫn rủi ro.

Việt Nam đang đi theo hướng đó, dù khung pháp lý cho tư vấn phân bổ tài sản vẫn còn trong quá trình hình thành. Môi giới chứng khoán đã phải buộc có chứng chỉ hành nghề, nhưng tư vấn tài sản theo nghĩa rộng vẫn cần một chuẩn mực đạo đức rõ ràng hơn.

Khi AI ngày càng tham gia sâu vào hoạt động tư vấn đầu tư, ranh giới trách nhiệm sẽ được xác định ra sao nếu khuyến nghị sai gây thiệt hại cho khách hàng?

Không thể phủ nhận lợi ích từ AI. Để có thể tư vấn cho chục triệu khách hàng, thì nhân lực sẽ không bao giờ đủ. Với các khách hàng có vài chục tỉ trở lên, việc bố trí một chuyên viên tư vấn riêng là điều hợp lý về mặt kinh tế. Nhưng với nhóm khách hàng chỉ có vài trăm triệu đồng, lại là số đông, mô hình tư vấn hoàn toàn bằng con người gần như không khả thi và chi phí tốn kém.

Những người cần tư vấn nhất lại là những người ít có khả năng tiếp cận dịch vụ tư vấn chuyên nghiệp nhất. Trong mô hình truyền thống, wealth management là một đặc quyền dành cho người giàu. Khách hàng phải có tối thiểu 1 triệu USD, thậm chí vài chục triệu USD, mới được bước vào nhóm khách hàng cao cấp của các định chế tài chính lớn. Trong khi đó, những người có tài sản dưới 500 triệu đồng thường bị bỏ lại ngoài hệ thống tư vấn. 

AI sẽ giải quyết được bài toán này, chuyển từ chỉ là đặc quyền dành cho một nhóm nhỏ trở thành dịch vụ phổ cập hơn. Đây cũng là xu hướng chung của thế giới. 

Nhưng mặt trái cũng rất rõ. Dù AI mang lại câu trả lời có thể nhanh, rẻ và dễ tiếp cận, nhưng không phải lúc nào lời tư vấn nào cũng đúng. Hiện có rất nhiều công ty công nghệ tự phát, nên nhà đầu tư phải cẩn trọng đón nhận các lời khuyên đầu tư. Ngược lại, các định chế tài chính chuyên nghiệp có thể kiểm soát tốt hơn chất lượng khuyến nghị, thiết kế các lớp kiểm duyệt, chuẩn hóa nội dung tư vấn và yêu cầu hệ thống luôn giải thích rõ rủi ro trước khi nhà đầu tư ra quyết định.