Các chính phủ trên thế giới đang phải đối mặt với một khoản chi ngày càng lớn mà rất khó cắt giảm: tiền lãi cho những khoản nợ đã tích lũy trong nhiều năm.

Tại các nền kinh tế phát triển, chi phí trả nợ hiện đã vượt ngân sách quốc phòng ở Anh, Pháp và Mỹ. Hơn một chục trong số 38 quốc gia thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cũng đang dành nhiều nguồn lực cho lãi vay hơn cho quốc phòng.

Tổng chi phí trả lãi của các chính phủ OECD dự kiến vượt 2.000 tỉ USD trong năm 2025, tương đương khoảng 4,5% GDP của nhóm. Riêng trong năm nay, số tiền lãi phải trả được dự báo cao hơn khoảng 400 tỉ USD so với hai năm trước, lập mức kỷ lục mới.

Áp lực này xuất hiện sau nhiều năm chính phủ các nước mở rộng vay nợ để ứng phó với khủng hoảng tài chính, đại dịch Covid 19, cú sốc năng lượng và những nhu cầu chi tiêu mới. Trong giai đoạn lãi suất duy trì ở mức rất thấp, chi phí tài trợ cho lượng nợ tăng nhanh vẫn được kiểm soát. Điều kiện đó đã thay đổi.

Lợi suất trái phiếu chính phủ tăng mạnh trong những năm gần đây khiến các khoản nợ đến hạn phải được tái cấp vốn với chi phí cao hơn. Lợi suất trái phiếu kỳ hạn 10 năm trung bình của nhóm G7 đã lên khoảng 4%, mức cao nhất kể từ năm 2008.

Thị trường trái phiếu chịu tác động từ nhiều yếu tố cùng lúc. Lạm phát cao hơn, kỳ vọng lạm phát thay đổi, lượng trái phiếu chính phủ phát hành lớn và việc các ngân hàng trung ương rút khỏi vai trò người mua lớn trên thị trường đều tạo sức ép lên lợi suất.

Các chính phủ vẫn có thể huy động vốn, song mức giá phải trả cho nguồn vốn đó đã thay đổi đáng kể so với giai đoạn sau khủng hoảng tài chính toàn cầu. Khi lượng nợ cũ được thay thế bằng trái phiếu mới có lợi suất cao hơn, chi phí lãi vay sẽ dần phản ánh mặt bằng lãi suất mới.

Đây là điểm khiến áp lực tài chính công trở nên khó xử lý. Nợ chính phủ thường được phát hành với nhiều kỳ hạn, từ ngắn đến vài chục năm, nên lãi suất tăng không lập tức chuyển thành chi phí ngân sách cao hơn trên toàn bộ số dư nợ. Quá trình này diễn ra từng bước khi các khoản vay đáo hạn và được tái cấp vốn.

Tuy nhiên, với quy mô nợ hiện nay, mỗi vòng tái cấp vốn đều có thể làm tăng đáng kể khoản tiền chính phủ phải dành cho lãi vay.

Mỹ là trường hợp có quy mô đặc biệt lớn. Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ dự báo nợ liên bang sẽ tiếp tục tăng mạnh trong những thập kỷ tới. Lợi thế của Mỹ nằm ở vai trò của đồng USD trong hệ thống tài chính quốc tế, giúp trái phiếu Kho bạc Mỹ duy trì nhu cầu lớn. Dù vậy, quy mô nợ ngày càng cao vẫn khiến chi phí lãi vay trở thành một khoản mục ngày càng quan trọng trong ngân sách liên bang.

Tại Anh, áp lực thể hiện rõ trên ngân sách nhà nước. Lợi suất trái phiếu tăng mạnh vào năm 2022 sau kế hoạch ngân sách của chính phủ Liz Truss đã góp phần tạo ra khủng hoảng trên thị trường tài chính và kết thúc nhiệm kỳ thủ tướng của bà chỉ sau vài tuần. Dù thị trường sau đó ổn định trở lại, chi phí trả lãi của Anh vẫn ở mức cao so với lịch sử.

Pháp cũng đang chịu sức ép khi thâm hụt ngân sách lớn và nợ công cao làm thu hẹp khả năng mở rộng chi tiêu. Những tranh luận về ngân sách ngày càng tập trung vào việc chính phủ phải cân đối giữa giảm thâm hụt, duy trì các chương trình phúc lợi và đáp ứng những nhu cầu chi tiêu mới.

Vấn đề không chỉ nằm ở Anh, Pháp hay Mỹ. Ý, Canada, Australia và nhiều nền kinh tế phát triển khác cũng phải xử lý đồng thời ba biến số: nợ cao, lãi suất cao và tăng trưởng kinh tế chưa đủ mạnh.

Nợ công toàn cầu đã vượt 94% GDP trong năm 2024, tăng gần 10 điểm phần trăm so với trước đại dịch. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo tỷ lệ này có thể tiến tới 100% GDP vào cuối thập kỷ.

Trong khi đó, cấu trúc chi tiêu của các nền kinh tế phát triển đang khiến bài toán tài khóa thêm phức tạp. Dân số già làm tăng chi cho lương hưu và chăm sóc sức khỏe. Chi phí phục hồi sau đại dịch và các chương trình hỗ trợ năng lượng đã để lại lượng nợ lớn. Nhu cầu đầu tư vào cơ sở hạ tầng, chuyển đổi năng lượng và công nghệ cũng tiếp tục đòi hỏi nguồn vốn đáng kể.

Quốc phòng đang trở thành một khoản chi đặc biệt nhạy cảm. Nhiều nước châu Âu phải tăng ngân sách quốc phòng sau khi môi trường an ninh thay đổi, trong khi ngân sách đã chịu sức ép từ chi phí lãi vay và các chương trình an sinh xã hội.

Điều này làm thay đổi cách các chính phủ phân bổ từng đồng ngân sách. Tiền dành cho lãi vay không tạo ra một dịch vụ công mới, không xây dựng thêm cơ sở hạ tầng và cũng không trực tiếp tạo ra năng lực sản xuất. Đây là khoản chi phát sinh từ những quyết định vay nợ trong quá khứ và phải được thanh toán theo điều kiện của thị trường hiện tại.

Một trong những yếu tố đáng chú ý khác là sự thay đổi của Nhật Bản. Trong nhiều năm, Nhật Bản duy trì lãi suất cực thấp, trở thành nguồn cung vốn giá rẻ quan trọng đối với các thị trường toàn cầu. Khi Ngân hàng Trung ương Nhật Bản chuyển sang tăng lãi suất, lợi suất tài sản trong nước trở nên hấp dẫn hơn đối với các nhà đầu tư Nhật.

Dòng vốn này có khả năng làm giảm một phần lượng tiền trước đây được đưa ra nước ngoài để mua trái phiếu Mỹ và châu Âu. Khi một nguồn cầu lớn thay đổi hành vi, các chính phủ có thể phải trả mức lợi suất cao hơn để thu hút người mua.

Sự kết hợp giữa nợ lớn và lãi suất cao tạo ra nguy cơ hình thành vòng xoáy tài khóa. Chi phí lãi vay tăng khiến thâm hụt ngân sách lớn hơn. Chính phủ phải phát hành thêm nợ để tài trợ thâm hụt, qua đó làm tăng nguồn cung trái phiếu. Nếu thị trường yêu cầu lợi suất cao hơn để hấp thụ lượng trái phiếu này, chi phí vay lại tiếp tục tăng.

Tốc độ tăng trưởng kinh tế là biến số quan trọng trong quá trình này. Nếu GDP tăng nhanh hơn chi phí vay, tỷ lệ nợ trên GDP có thể ổn định hoặc giảm ngay cả khi nợ danh nghĩa tiếp tục tăng. Ngược lại, tăng trưởng yếu khiến gánh nặng nợ trở nên lớn hơn tương đối so với quy mô nền kinh tế.

Đây cũng là lý do các chính phủ đứng trước một bài toán khó về chính sách. Tăng thuế có thể cải thiện nguồn thu nhưng làm giảm thu nhập khả dụng của hộ gia đình và chi phí hoạt động của doanh nghiệp. Cắt giảm chi tiêu giúp giảm thâm hụt nhưng có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng, phúc lợi xã hội hoặc các chương trình đầu tư dài hạn.

Một hướng khác là thúc đẩy tăng trưởng thông qua năng suất và đầu tư. Nếu công nghệ mới giúp nền kinh tế tạo ra nhiều sản lượng hơn với cùng lượng lao động và vốn, nguồn thu ngân sách có thể tăng mà không cần nâng thuế suất. Tuy nhiên, hiệu quả của những khoản đầu tư như vậy thường cần nhiều năm mới thể hiện rõ.

Lịch sử từng ghi nhận những trường hợp chính phủ sử dụng các biện pháp tài khóa mạnh để giảm tỷ lệ nợ. Canada trong thập niên 1990 là một ví dụ, khi chính phủ thực hiện chương trình cắt giảm chi tiêu và củng cố ngân sách trên quy mô lớn.

Anh hiện cũng đối mặt với triển vọng dài hạn đáng chú ý. Văn phòng Trách nhiệm Ngân sách Anh cảnh báo tỷ lệ nợ công có thể tăng lên khoảng 310% GDP vào năm 2070 nếu cấu trúc tài khóa hiện tại không được điều chỉnh.

Những con số này cho thấy vấn đề của nợ công đã chuyển từ câu chuyện về khả năng vay vốn sang câu chuyện về khả năng duy trì ngân sách trong dài hạn. Trong giai đoạn lãi suất thấp, chính phủ có thể vay thêm với chi phí tương đối nhỏ. Khi mặt bằng lãi suất thay đổi, cùng một lượng nợ tạo ra hóa đơn lãi vay lớn hơn.

Thị trường trái phiếu vì thế trở thành một kênh giám sát ngày càng quan trọng đối với chính sách tài khóa. Lợi suất tăng làm chi phí vay của chính phủ cao hơn, đồng thời phát tín hiệu về mức độ rủi ro mà nhà đầu tư nhìn thấy trong triển vọng tài chính công.

Đối với các nền kinh tế có đồng tiền dự trữ mạnh và thị trường trái phiếu lớn, dư địa huy động vốn vẫn rộng hơn. Các quốc gia có nợ cao, tăng trưởng yếu và phụ thuộc nhiều vào nguồn vốn thị trường sẽ chịu áp lực lớn hơn khi lợi suất tăng.