Chỉ còn hơn 20 giờ trước hạn chót mà Tổng thống Mỹ Donald Trump đặt ra, Iran đã chính thức phản hồi “kế hoạch hòa bình 15 điểm” của Washington bằng một đề nghị phản công 10 điểm — trong đó chứa đựng một yêu cầu có thể làm thay đổi trật tự địa chính trị thế giới: quyền kiểm soát thực tế Eo biển Hormuz.

Kế hoạch của Tehran, được công bố trong bối cảnh căng thẳng leo thang sau nhiều tuần giao tranh, có thể chia thành ba nhóm logic rõ ràng.

Nhóm đầu tiên là các đảm bảo an ninh mà Iran đòi hỏi từ phía Mỹ và đồng minh. Tehran yêu cầu được cam kết không bị tấn công thêm lần nào nữa, đồng thời nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải chấm dứt chiến tranh vĩnh viễn — chứ không chỉ là một lệnh ngừng bắn tạm thời dễ vỡ. Đi kèm theo đó là yêu cầu Israel chấm dứt toàn bộ các cuộc không kích tại Lebanon, và Mỹ phải dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt kinh tế đang siết chặt Iran suốt nhiều thập niên. Ngoài ra, Tehran đòi chấm dứt mọi cuộc giao tranh trong khu vực nhắm vào các lực lượng đồng minh của mình — cụm từ mang hàm ý bảo vệ Hezbollah, Houthi và các nhóm vũ trang liên kết khác.

Nhóm thứ hai là những gì Iran đề nghị đổi lại. Nếu các điều kiện trên được đáp ứng, Tehran sẽ mở cửa Eo biển Hormuz trở lại cho hàng hải quốc tế, ban hành các quy định về đi lại an toàn qua tuyến đường thủy huyết mạch này, và cam kết chia sẻ nguồn thu từ phí quá cảnh với Oman — đối tác vùng Vịnh mà Iran có quan hệ thực dụng tương đối ổn định.

Nhóm thứ ba — và đây là điểm gây tranh cãi nhất — là cơ chế tài chính đi kèm. Iran đề xuất thu phí 2 triệu đô-la Mỹ cho mỗi tàu đi qua Hormuz, và dùng khoản thu này cho việc tái thiết, thay vì bồi thường chiến tranh.

Để hiểu vì sao đây không phải một yêu cầu viển vông, cần nắm một chi tiết kỹ thuật quan trọng mà ít được truyền thông đề cập: Iran không phải là thành viên của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS). Trong khi hầu hết thế giới coi Hormuz là vùng “quá cảnh quốc tế” được điều chỉnh bởi luật biển quốc tế, Iran luôn khẳng định rằng phần luồng lạch mà tàu thuyền thực sự phải đi qua nằm hoàn toàn trong vùng lãnh hải 12 hải lý của họ — và nước không ký UNCLOS không bị ràng buộc bởi các điều khoản về “quyền quá cảnh vô hại” của công ước này.

Đây không phải lập luận mới, nhưng đây là lần đầu tiên Iran chuyển hóa nó từ một luận điểm pháp lý trừu tượng thành một yêu sách chính sách cụ thể với con số phí bằng đô-la. Mỗi ngày có khoảng 17–20 triệu thùng dầu đi qua Hormuz, tương đương khoảng 20% tổng lượng dầu giao dịch toàn cầu. Ở mức phí 2 triệu đô-la mỗi tàu, doanh thu tiềm năng có thể đạt hàng tỷ đô-la mỗi năm.

Xét thuần túy từ góc độ của các bên chịu tổn thất trong cuộc xung đột — bao gồm cả các đồng minh của Washington vốn phụ thuộc vào tuyến thương mại qua Hormuz — nhiều điểm trong đề nghị của Iran thực chất không phải là điều kiện vô lý. Đảm bảo không bị tấn công, chấm dứt chiến tranh, dỡ trừng phạt đổi lấy mở cửa hàng hải — về bề mặt, đây là cấu trúc của một thỏa thuận có thể khiến thị trường dầu hạ nhiệt, bảo hiểm hàng hải giảm phí, và các nước nhập khẩu năng lượng ở châu Á — bao gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ — thở phào.

Nhưng nhìn từ góc độ địa chính trị và trật tự thế giới, câu chuyện lại hoàn toàn khác. Từ năm 1945, Hoa Kỳ đã xây dựng và duy trì một trật tự hàng hải quốc tế dựa trên nguyên tắc cốt lõi: không một quốc gia đơn lẻ nào được phép “thu phí” hay kiểm soát các tuyến thương mại huyết mạch của thế giới. Hải quân Mỹ hiện diện ở khắp đại dương không phải vì nước Mỹ hào phóng, mà vì đó là cái giá để duy trì một trật tự mà chính Mỹ hưởng lợi nhiều nhất — đồng đô-la được dùng để mua dầu, thương mại toàn cầu chảy qua các định chế tài chính Mỹ kiểm soát.

Nếu Washington chấp nhận — dù chỉ ngầm — quyền Iran thu phí tàu qua Hormuz, đó sẽ là tiền lệ cho thấy ngay cả “bá chủ hải dương” cũng có thể bị buộc phải nhượng bộ trước một chokepoint do đối thủ kiểm soát. Trung Quốc sẽ đọc được bài học này ở Biển Đông. Nga sẽ đọc được nó ở Biển Baltic. Và uy tín chính trị của Mỹ — không phải uy tín riêng của Trump — sẽ bắt đầu một chu kỳ suy giảm khó đảo ngược, có thể kéo dài nhiều thập kỷ.

Điều khiến tình huống này trở nên đặc biệt phức tạp là Trump không phải đang đối mặt với Iran trong thế đoàn kết. Ngay trong nội bộ Washington, đang hình thành hai phe với tầm nhìn hoàn toàn đối lập về cách xử lý 10 điểm của Tehran.

Phe ủng hộ đàm phán gồm những cái tên nằm ngay trong vòng thân cận nhất của Tổng thống. Phó Tổng thống JD Vance, đặc phái viên Steve Witkoff và cố vấn Jared Kushner — nhóm đàm phán cốt lõi mà Trump tin tưởng nhất — đang thúc đẩy quan điểm rằng nếu có cơ hội đạt thỏa thuận ngay lúc này thì nên nắm lấy. Lập luận của nhóm này tương đối thực dụng về chi phí: kéo dài xung đột sẽ khiến giá năng lượng tiếp tục leo thang, chuỗi cung ứng toàn cầu thêm bất ổn, và quan trọng hơn — nó sẽ tạo ra áp lực chính trị nội địa đúng vào giai đoạn mà nền kinh tế Mỹ còn đang chịu hệ quả từ cuộc chiến thuế quan.

Phe phản đối thỏa thuận lại đến từ một liên minh bất ngờ — bao gồm cả các đồng minh khu vực lẫn các đồng nghiệp Cộng hòa trong Thượng viện. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, các nhà lãnh đạo Saudi Arabia và UAE, cùng Thượng nghị sĩ Lindsey Graham đang cùng nhau truyền đi một thông điệp nhất quán: không đồng ý ngừng bắn trừ khi Iran thực sự nhượng bộ trên những vấn đề cốt lõi — tức là mở cửa Hormuz mà không kèm điều kiện về phí, hoặc từ bỏ toàn bộ chương trình uranium được làm giàu ở mức cao. Cả hai yêu cầu này, trong tình hình hiện tại, đều gần như không thể xảy ra.

Điều đáng chú ý là sự liên kết giữa Israel, Saudi Arabia và UAE trong phe “cứng rắn” không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Cả ba đều có lý do chiến lược riêng để không muốn Iran rời khỏi thế bị cô lập với bất kỳ lợi ích thực chất nào trong tay. Với Riyadh và Abu Dhabi, một Iran được dỡ trừng phạt và kiểm soát Hormuz là một Iran có thể thách thức vị thế của họ trong khu vực theo những cách mà dầu mỏ và quyền lực tài chính hiện tại của họ chưa chắc đủ sức đối phó.

Điều này đặt Trump vào một thế nan giải hiếm thấy: nhóm đàm phán của ông muốn tiến, trong khi hầu hết các đồng minh khu vực và đồng nghiệp Thượng viện lại muốn lùi — và cả hai phe đều có lý lẽ đủ mạnh để khiến ông không thể phủ nhận hoàn toàn phía kia.

Điều đáng chú ý là về mặt quân sự, Iran và các đồng minh của họ đã thua trong hầu hết các trận đánh trực tiếp. Hezbollah bị suy yếu nghiêm trọng, Hamas chịu thiệt hại nặng nề, và cơ sở hạ tầng quân sự của Iran không hoàn toàn nguyên vẹn sau các đợt không kích Israel. Nhưng bằng cách bám trụ ở Hormuz như một con bài mặc cả chiến lược — một chokepoint mà một người trấn thủ có thể khiến cả thế giới lo ngại — Iran đang cố biến thất bại chiến thuật thành thắng lợi chiến lược.

Mười điểm đề xuất được thiết kế rất khéo: chúng đủ hợp lý để thế giới không thể gọi Iran là bên phi lý, nhưng đủ táo bạo để buộc Washington phải đứng trước một lựa chọn không dễ chịu.

Với chưa đầy 25 giờ trước hạn chót tự đặt ra, Tổng thống Trump đang phải xử lý một phương trình không có lời giải dễ dàng. Bác bỏ hoàn toàn 10 điểm có nghĩa là leo thang tiếp, với giá dầu và phí bảo hiểm hàng hải tiếp tục tăng — điều mà người tiêu dùng Mỹ vốn chỉ quan tâm đến giá xăng và giá trứng sẽ cảm nhận trực tiếp, và lúc đó, dư luận trong nước khó còn đổ lỗi cho Iran. Chấp nhận dù chỉ một phần các điều khoản liên quan đến Hormuz sẽ bị cánh diều hâu trong Thượng viện và các đồng minh Israel, Saudi, UAE khai thác là “thất bại chiến lược.”

Sự phân hóa nội bộ — giữa nhóm thực dụng của Vance–Witkoff–Kushner và liên minh cứng rắn của Netanyahu–Graham — cho thấy dù Trump quyết định thế nào, ông cũng sẽ phải trả một cái giá chính trị. Tehran dường như hiểu rõ tình thế này. Họ không cần một chiến thắng hoàn toàn trên bàn đàm phán — họ chỉ cần kéo dài đủ lâu để làm cho chi phí của sự leo thang tiếp tục trở nên không thể chấp nhận được với Washington. Đó là chiến thuật của kẻ yếu hơn nhưng kiên nhẫn hơn — và lịch sử không ít lần chứng kiến chiến thuật đó thắng.

Diễn biến đang được Bloomberg Businessweek Việt Nam tiếp tục cập nhật.