Khi Stefan Tobler cùng bạn bè thành lập một nhà xuất bản phi lợi nhuận tại Anh năm 2010, đó là một canh bạc. Vốn khởi nghiệp ít ỏi, họ phải nộp đơn xin tài trợ và kêu gọi độc giả đăng ký mua sách dài hạn để có thể bắt đầu hoạt động. Với định hướng xuất bản văn chương, phần lớn là tác phẩm dịch, kiếm tiền là điều không ai đặt lên hàng đầu. Cái tên And Other Stories cũng là lời tuyên bố rằng họ muốn đi con đường khác với dòng chính.

Mười sáu năm sau, thành công của họ khiến nhiều nhà xuất bản truyền thống phải ghen tị. Cuốn sách đầu tiên, Down the Rabbit Hole của nhà văn Mexico Juan Pablo Villalobos, trở thành tác phẩm dịch đầu tiên lọt vào danh sách rút gọn giải thưởng Sách đầu tay Guardian và bán hết ngay đợt in đầu.

Vài năm sau, nhà xuất bản tiếp tục chọn một tác phẩm tiếng Tây Ban Nha khác, Signs Preceding the End of the World của Yuri Herrera. Từng bị từ chối vì bị cho là “không thể dịch”, cuốn sách lại trở thành tác phẩm ăn khách, bán hơn 120.000 bản. Mùa xuân năm nay, And Other Stories trở thành nhà xuất bản đầu tiên có sách đoạt giải Booker Quốc tế hai năm liên tiếp. “Giờ đã là một thế giới khác,” Tobler nói. “Thực sự khó tin.”

And Other Stories không phải trường hợp cá biệt. Văn học dịch đang bùng nổ tại Anh. Theo dữ liệu của đơn vị phân tích thị trường xuất bản NielsenIQ, trong khi doanh số sách hư cấu nói chung chững lại, lượng bán tiểu thuyết và truyện ngắn dịch tăng 36% trong ba năm.

Butter, tiểu thuyết trinh thám hấp dẫn của nhà văn Nhật Bản Asako Yuzuki, trở thành hiện tượng bất ngờ tại Anh năm ngoái, vượt qua hồi ký người nổi tiếng và sách nấu ăn trên các bảng xếp hạng bán chạy. Sau khi nhà văn Hàn Quốc Han Kang, người nổi tiếng với lối viết thể nghiệm, đoạt Booker Quốc tế năm 2016, doanh số văn học Hàn Quốc được dịch sang tiếng Anh tại thị trường này tăng vọt 400%. Đà tăng còn mạnh hơn sau khi bà giành Nobel Văn học năm 2024.

Dữ liệu Nielsen cho thấy rõ xu hướng: Năm 2001, ước tính 1,2 triệu bản sách văn học dịch được bán tại Anh. Năm ngoái, con số lên tới 3,7 triệu bản, gấp khoảng ba lần và chiếm khoảng 6% tổng lượng bán sách hư cấu.

Nhà xuất bản nhỏ tìm được độc giả mới

Các nhà xuất bản độc lập quy mô nhỏ như Fitzcarraldo Editions của Anh–Pháp và Charco Press, chuyên về văn học Mỹ Latin, đang dẫn đầu làn sóng này. Trong bối cảnh khoảng một nửa số sách tại Anh do “bốn ông lớn” Penguin Random House, Hachette, HarperCollins và Pan Macmillan xuất bản, việc các đơn vị nhỏ chiếm ưu thế trong thị trường ngách này cho thấy cán cân quyền lực của ngành đang dịch chuyển.

Họ dường như cũng tiếp cận được một nhóm độc giả vốn khó thu hút: Gen Z và những người trẻ thuộc thế hệ millennials. Theo khảo sát của NielsenIQ và quỹ Booker, người mua văn học dịch trẻ hơn đáng kể so với độc giả nói chung, và nhóm này tiếp tục trẻ hóa. Trong khi người mua sách hư cấu nói chung chủ yếu trên 60 tuổi, nhóm chiếm tỉ trọng lớn nhất trong số người mua văn học dịch năm ngoái lại ở độ tuổi 25–34.

Không quá bất ngờ khi nhóm độc giả này đa dạng hơn về sắc tộc và thường sống ở đô thị. Điều đáng chú ý là nam giới hiện có xu hướng chiếm ưu thế hơn trong nhóm người mua văn học dịch, trái với thị trường sách hư cấu nói chung, nơi phụ nữ mua phần lớn sách và đang có những lo ngại rằng nam giới ngày càng rời xa việc đọc.

“Điều đó rất đáng khích lệ,” Gaby Wood, giám đốc điều hành quỹ Giải thưởng Booker, nói. “Mỗi khi thấy một nhóm người trẻ cùng làm điều gì đó, bạn có thể tin rằng đó chính là tương lai.”

Theo Wood, cách đây chưa lâu, bản dịch thường bị xem là một rào cản: thứ gì đó “khó đọc” hoặc mang lại trải nghiệm kém hơn nguyên tác. “Giờ đây, chúng ta có những dịch giả tuyệt vời; họ gần như tạo ra những cuốn sách hoàn toàn mới. Dịch thuật được nhìn nhận như một sự cộng tác,” bà nói.

“Mọi người đã xem phim có phụ đề từ nhiều năm nay. Họ nghe nhạc tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha hay Hàn Quốc. Vậy tại sao văn chương lại không thể như thế?”

Khi mạng xã hội và thiết kế bìa thúc đẩy doanh số

Dù vậy, chưa ai xác định được chính xác đâu là động lực chính của xu hướng này. Nghiên cứu mới của chuyên gia tư vấn xuất bản Laura Di Giuseppe nhấn mạnh ảnh hưởng của mạng xã hội, đặc biệt là TikTok và Instagram. Những nền tảng này đã tạo ra các đợt tăng doanh số bất ngờ cho những tác phẩm rất khác nhau, từ Butter đến White Nights (Đêm trắng) của Fyodor Dostoevsky, cuốn sách trở thành hiện tượng trên BookTok năm 2024.

Thiết kế tối giản và nhận diện thương hiệu tinh tế cũng giúp các nhà xuất bản thu hút người hâm mộ. And Other Stories có những bìa sách màu kem thanh lịch, lấy chữ làm điểm nhấn. Fitzcarraldo nổi bật với sắc xanh Yves Klein khiến độc giả muốn sưu tầm. Hình ảnh của họ gợi liên tưởng đến những thương hiệu điện ảnh có cá tính và gu thẩm mỹ riêng như Mubi và A24.

“Họ xuất bản với chủ đích và định hướng rất rõ ràng,” Bea Carvalho, trưởng bộ phận sách hư cấu tại chuỗi nhà sách Waterstones, nhận xét về Fitzcarraldo. “Họ cũng rất giỏi biến sách thành những món đồ trang trí.”

Các giải thưởng cũng góp phần tăng uy tín và doanh số trong thập niên qua. Năm 2016, Booker Quốc tế điều chỉnh thể lệ để cùng vinh danh tác giả và dịch giả. Tomb of Sand của Geetanjali Shree, viết bằng tiếng Hindi, chỉ bán được 473 bản khi bản dịch tiếng Anh lần đầu ra mắt tại nhà xuất bản nhỏ Tilted Axis Press. Sau khi tác phẩm đoạt Booker Quốc tế năm 2022, riêng bản gốc tiếng Hindi bán được 35.000 cuốn trong một tuần tại Ấn Độ. Tiếp đó là ấn bản tại Mỹ và các hợp đồng bán bản quyền sang hơn một chục ngôn ngữ.

Khi Taiwan Travelogue của Yang Shuang-zi giành Booker Quốc tế năm 2026, doanh số tăng hơn 1.000%, theo And Other Stories. Nhà xuất bản cũng xác nhận tác phẩm, do Lin King dịch sang tiếng Anh, là cuốn sách đoạt giải năm đó.

Khát khao nhìn ra ngoài biên giới

Một số người cho rằng còn có những động lực văn hóa sâu xa hơn. Wood lưu ý năm 2016 cũng là năm người Anh bỏ phiếu rời liên minh châu Âu, với lá phiếu của nhóm cử tri lớn tuổi góp phần quyết định kết quả. Bà phỏng đoán những người ở độ tuổi 20 và 30 đang khao khát kết nối với thế giới. “Tôi nghĩ có một thế hệ muốn nhìn ra ngoài biên giới đất nước mình,” bà nói. “Họ muốn biết ngoài kia còn có những gì.”

Tobler cho biết sự quan tâm này không chỉ hướng tới châu Âu. Văn học Đông Á đặc biệt được yêu thích, có thể nhờ lượng người hâm mộ phim truyền hình Hàn Quốc và manga Nhật Bản. “Tôi nghĩ thực sự có một cơn khát tìm hiểu những nền văn hóa khác với văn hóa của mình,” ông nói.

Tăng trưởng mạnh nhưng chưa hết rủi ro

Dù vậy, văn học dịch vẫn chưa phải lựa chọn của số đông và không có dấu hiệu sẽ thống trị ngành xuất bản. Chi phí thuê dịch giả vẫn đáng kể, trong khi lạm phát gây sức ép đặc biệt lớn lên các nhà xuất bản nhỏ. Ngay cả những đơn vị lớn hơn cũng gặp khó khi tìm kiếm lợi nhuận từ sách dịch hoặc các thể loại kén độc giả. “Xuất bản văn chương thực sự là một canh bạc,” Tobler nói.

Trí tuệ nhân tạo đang làm đảo lộn lĩnh vực ngôn ngữ, đặc biệt trong xuất bản tài liệu kỹ thuật, nhưng tác động đối với văn chương vẫn chưa rõ. “Công nghệ vẫn còn cách khá xa sự tinh tế mà con người có thể mang lại cho một bản dịch,” Wood nhận xét. Dù vậy, một số người vẫn lo dịch giả sẽ chịu thiệt.

Nhiều người tin rằng một khi đã tìm thấy niềm vui trong văn chương nước ngoài, độc giả Anh sẽ tiếp tục tìm đọc những câu chuyện từ các nền văn hóa khác. “Hầu hết khách bước vào nhà sách của chúng tôi không thực sự bận tâm cuốn sách có phải bản dịch hay không,” Carvalho nói. “Họ chỉ muốn một câu chuyện hay.”