Internet từng được cho là sẽ dấu chấm hết cho sách. Nhưng ở phần lớn châu Á, thị trường bùng nổ lại cho thấy một câu chuyện khác.

Khu vực này không có mối gắn bó đặc biệt với việc đọc. Nhu cầu được thúc đẩy bởi một động lực thực tế hơn, đó là mong muốn vươn lên. Xu hướng này còn được hỗ trợ bởi tỉ lệ biết chữ tăng, tầng lớp trung lưu mở rộng và việc tiếng Anh ngày càng được sử dụng rộng rãi như ngôn ngữ thứ hai. Sách giáo khoa, tài liệu luyện thi và sách phát triển bản thân luôn nằm trong nhóm bán chạy nhất. Được mạng xã hội quảng bá, thậm chí trong một số trường hợp còn được lãnh đạo quốc gia khuyến khích, sách không chỉ là thú vui tiêu khiển mà trở thành công cụ giúp cải thiện vị thế kinh tế.

Các quốc gia khác đang đối mặt với tình trạng suy giảm thói quen đọc nên lưu ý điều này. Tại nhiều nơi ở châu Á, việc đọc được củng cố bởi hệ thống giáo dục, bởi các chính trị gia và bởi chính tham vọng cá nhân. Điều đó phần nào giúp lý giải vì sao sách lại có sức chống chịu tốt hơn tại đây so với một số khu vực khác trên thế giới. Thói quen đọc tồn tại khi hệ thống khiến nó trở nên cần thiết.

Dù điều này có thể khiến những người đọc vì niềm vui cảm thấy hụt hẫng, dữ liệu cho thấy cách tiếp cận này đang phát huy hiệu quả. Khu vực châu Á – Thái Bình Dương hiện là thị trường xuất bản lớn nhất thế giới, với doanh thu kết hợp từ sách in và kỹ thuật số ước đạt 400 đến 420 tỉ USD trong năm 2024, theo số liệu mới từ Liên đoàn Quốc tế các Tổ chức Quyền Sao chép. Khu vực này được dự báo tăng trưởng 8 đến 10% mỗi năm đến năm 2030, cao hơn gấp đôi tốc độ toàn cầu. Trong khi báo chí và tạp chí suy giảm, sách vẫn giữ được vị thế, chiếm khoảng 60% doanh thu xuất bản truyền thống.

Sự tương phản với các thị trường phương Tây là rất rõ rệt. Ngành xuất bản Mỹ đã tạo ra khoảng 32 tỉ USD doanh thu trong giai đoạn 2023 đến 2024, còn Anh đạt khoảng 9 tỉ USD. Gộp lại, châu Âu và Bắc Mỹ hiện chiếm chưa tới một phần tư doanh thu xuất bản toàn cầu.

Các lễ hội văn học tại Ấn Độ và Đông Nam Á đang góp phần khơi dậy sự quan tâm, trong khi sách in dần trở thành biểu tượng địa vị trong một số nhóm, ngay cả trong thời đại số.

Ấn Độ là ví dụ rõ nét nhất. Quy mô thị trường xuất bản của nước này ước tính hơn 11 tỉ USD, theo IFRRO, và được dự báo sẽ tăng trưởng mạnh đến hết thập kỷ. Đây cũng là thị trường sách tiếng Anh lớn thứ hai thế giới, dù văn học bằng các ngôn ngữ và phương ngữ địa phương cũng đang phát triển mạnh. Những tác phẩm gây tiếng vang toàn cầu như hồi ký Mother Mary Comes to Me của Arundhati Roy, gần đây lọt vào danh sách đề cử Women’s Prize for Nonfiction. Tiểu thuyết Tomb of Sand của Geetanjali Shree cũng giành giải International Booker Prize 2022. Những thành công này cho thấy sức hút của văn học Ấn Độ đã vượt ra ngoài khu vực.

Trung Quốc cho thấy chính sách nhà nước có thể định hình thói quen đọc như thế nào. Thị trường xuất bản của nước này, ước tính hơn 200 tỉ USD, vượt xa các quốc gia khác. Chính phủ đã đưa việc đọc thành ưu tiên chính sách thông qua các quy định khuyến khích, mở rộng không gian đọc và triển khai các chiến dịch trên toàn quốc. Chủ tịch Tập Cận Bình đặt mục tiêu đưa Trung Quốc trở thành cường quốc văn hóa vào năm 2035, và sách là một phần trong chiến lược đó.

Mạng xã hội, thường bị xem là nguyên nhân khiến thói quen đọc suy giảm ở nhiều nơi, lại đang góp phần lan tỏa văn hóa này. Douyin, phiên bản TikTok của Trung Quốc, đã trở thành kênh quan trọng để khám phá và bán sách khi tích hợp trực tiếp thương mại điện tử. Các influencer và streamer phát trực tiếp giới thiệu sách tới hàng triệu người xem. BookTok tại các nước như Úc, Mỹ và Anh thường tập trung vào tiểu thuyết dành cho giới trẻ và dòng sách thể loại. Nhưng trên các nền tảng Trung Quốc, danh mục bán chạy đa dạng hơn nhiều, bao gồm cả sách giáo dục và sách kỹ năng.

Thật đáng khích lệ khi xu hướng này diễn ra tại những nền kinh tế lớn như Trung Quốc và tại các thị trường mới nổi có truyền thống đọc mạnh như Ấn Độ, nhưng câu chuyện chưa dừng lại ở đó. Các khảo sát cho thấy trung bình người châu Á đọc ít sách hơn so với người phương Tây. Trên thực tế, Ấn Độ là quốc gia châu Á duy nhất nằm trong nhóm sáu nước có số sách đọc bình quân đầu người cao nhất, và con số này nhiều khả năng chỉ phản ánh thói quen của tầng lớp trung lưu và thượng lưu.

Việc đưa thói quen đọc gắn chặt hơn với hệ thống giáo dục, giống như cách các hệ thống trường học và đại học quy mô lớn tại châu Á đang làm, có thể giúp tạo ra nhu cầu ổn định hơn. Những biện pháp như chỉ đạo từ trên xuống kiểu của Trung Quốc, ưu tiên việc đọc trong chính sách giáo dục và xem các nền tảng số là đối tác trong tiếp thị và phân phối cũng có thể phát huy hiệu quả.

Các chính phủ cần hành động để tiếp nối đà tiến này. Thủ tướng Singapore Lawrence Wong đã làm một ví dụ tích cực trong Ngày Sách Thế giới năm nay khi chia sẻ trên mạng xã hội về việc đọc đã định hình cuộc đời ông ra sao. Nhiều chính trị gia nên làm điều tương tự.

Dù đạt được nhiều tiến bộ, khu vực này vẫn chiếm khoảng 46% số thanh thiếu niên mù chữ và 61% người lớn mù chữ trên toàn cầu. Nâng cao tỉ lệ biết chữ, đặc biệt tại các khu vực kém phát triển nơi việc tiếp cận sách và giáo dục còn rất hạn chế, cần được đặt lên hàng đầu.

Đọc sách nuôi dưỡng tư duy phản biện, giúp xã hội tiến bộ, đổi mới và vận hành hiệu quả. Đây vẫn là một trong những nguồn nuôi dưỡng trí tuệ và đời sống cá nhân sâu sắc nhất, như chính người viết có thể khẳng định. Nếu thói quen này mai một ở thế hệ tiếp theo, tổn thất sẽ hiện hữu trong văn hóa và trong cách chúng ta suy nghĩ, hành động.

Đó sẽ là một kết cục rất u ám.