Nói lời từ chối giờ đã trở thành một ngành kinh doanh lớn.

Mỗi năm chúng ta sẽ thấy khoảng chục cuốn sách với những cái tên dài dòng được ra mắt xoay quanh chủ đề này. Các ví dụ gần đây gồm The Power of a Positive No; Stop People Pleasing: How to Start Saying No, Set Healthy Boundaries, and Express Yourself; hay The Art of Saying No: How to Stand Your Ground, Reclaim Your Time and Energy, and Refuse to Be Taken for Granted (Without Feeling Guilty!).

Cuốn Defy: The Power of No in a World That Demands Yes của Sunita Sah phát hành năm ngoái đã trở thành sách bán chạy của USA Today. Và nếu ai đó yêu cầu tôi thống kê có bao nhiêu bài TED Talk nói về việc từ chối làm điều gì đó, có lẽ tôi sẽ phải thực hành kỹ năng từ chối ấy ngay lên họ.

Dù vậy, con người dường như vẫn chưa thực sự làm tốt việc nói “không”. Một phần nguyên nhân nằm ở bản chất con người. Chúng ta được lập trình để nói “có” vì hợp tác là điều cần thiết cho sự tồn tại của cả loài người. Nhưng việc từ chối các yêu cầu, sự xao nhãng, nghĩa vụ hay cơ hội giờ đây cũng khó hơn trước rất nhiều. Công nghệ ngày càng hiệu quả trong việc lấy đi thời gian và năng lượng của chúng ta cho người khác. Điện thoại khiến chúng ta khó thoát khỏi cảm giác phải luôn sẵn sàng phản hồi email, tin nhắn hay Slack.

Ngay cả thời gian nghỉ ngơi thật sự cũng bị xâm lấn. Những dòng nội dung cuộn vô tận giữ mắt chúng ta dán vào màn hình. Thông báo mạng xã hội tạo ra nỗi sợ bị bỏ lỡ (FOMO). Video và podcast lấp kín cả những đoạn tàu điện ngầm tối tăm nhất bằng quảng cáo cho các dịch vụ trị liệu tâm lý. Phần lớn “nền kinh tế nói không” tồn tại để giúp con người giành lại thời gian cho mục tiêu cá nhân, cho gia đình và cho cả cảm giác hồi phục khi được thảnh thơi làm điều gì đó vô nghĩa.

Ngay cả những người quyền lực nhất cũng vật lộn với vấn đề thời gian. Tại hội nghị DealBook Summit ở New York hồi tháng 12, nhiều giám đốc điều hành đã nói một cách đầy nhiệt huyết về tầm quan trọng của việc từ chối các cuộc họp, cam kết không cần thiết và những thứ tiêu tốn thời gian. Nếu không làm vậy, họ rất khó có thể đưa ra quyết định sáng suốt. “Mọi người sẽ nghĩ tôi điên mất,” Bob Jordan, giám đốc điều hành Southwest Airlines, nói. “Năm 2026, tôi đang cố giữ trống hoàn toàn các buổi chiều từ thứ Tư đến thứ Sáu.”

Tôi viết về đồng hồ xa xỉ nên thường suy nghĩ nhiều về thời gian. Trên mặt số của một chiếc đồng hồ cơ, thời gian có thể trôi nhanh như một giây hoặc chậm như chu kỳ Mặt Trăng. Đó là một góc nhìn rộng mở đầy mê hoặc. Đồng hồ cơ đã tồn tại hàng thế kỷ và chẳng đòi hỏi gì ở bạn. Trái lại, nó gợi nên cảm giác rằng thời gian thật sự đang đứng về phía bạn. Điều này hoàn toàn đối lập với Apple Watch cùng khả năng kết nối liên tục và thông báo tức thời. Chỉ mới xuất hiện hơn một thập kỷ, dòng đồng hồ này đã bán chạy hơn mọi mẫu đồng hồ khác trong lịch sử.

Chúng ta đang bước vào cuộc chiến giành lại thời gian của chính mình và dường như chữ “không” là vũ khí mạnh nhất. Nhưng làm sao để chiến thắng khi mọi thứ dường như đều đang chống lại chúng ta? Đó là lúc Big Time: A Simple Path to Time Abundance của chuyên gia quản lý thời gian Laura Vanderkam xuất hiện. Đây là cuốn sách thứ bảy của bà, khá mỏng nhưng có lời dạo đầu khá hấp dẫn: Chúng ta không cần chiến đấu để lấy lại thời gian vì thực ra ta đã có nó. Việc chúng ta cần làm chỉ là tìm ra nó ở đâu.
“Ngay cả những người bận rộn nhất cũng có khoảng trống nhất định,” Vanderkam viết. “Vẫn có thời gian để thư giãn, tận hưởng, hít thở... Với phần lớn mọi người, việc xác định chính xác thời gian đó đang đi đâu sẽ cho thấy họ vốn đã có một khoảng dư ra nhất định, nếu họ chịu nhìn nhận điều đó.”

Thú thật, tôi thấy quan điểm đó hơi dạy đời. Giống như kiểu: Dorothy ngốc nghếch, bí mật để quay về Kansas vốn nằm ngay dưới chân cô suốt thời gian qua. Giữa công việc, gia đình, hoạt động tình nguyện, đời sống xã hội và cả việc dùng điện thoại quá nhiều, tôi biết thời gian của mình trôi đi đâu dù không phải lúc nào cũng quản lý tốt.

Nhưng lời khuyên của Vanderkam lại cực kỳ đơn giản và khó cưỡng. Hãy bắt đầu ghi chép chi tiết cách bạn sử dụng từng giờ trong ngày. Một năm có 8.760 giờ. Khi nghĩ về “không gian thời gian” của mình theo cách đó, bạn sẽ thấy bản thân thật ra có rất nhiều thời gian. Tôi vốn quen nghĩ về 24 giờ mỗi ngày, trong đó 9 giờ làm việc và 6 giờ ngủ nếu may mắn. Nhưng với hàng ngàn giờ trải dài phía trước, Vanderkam cho rằng chúng ta hoàn toàn có thể vừa xử lý các nhu cầu thiết yếu vừa viết sách hay luyện tập marathon.

Điều quan trọng là thay đổi tư duy từ khan hiếm sang dư dả. Theo Vanderkam, chính những mệnh lệnh giả tạo mà chúng ta tự đặt ra, những thói quen lặp đi lặp lại, cảm giác lúc nào cũng thiếu thời gian và nghĩa vụ với người khác đã cản trở các mục tiêu lớn hơn.

Nhiều kết luận của bà khá giống với Oliver Burkeman, tác giả cuốn sách bán chạy năm 2021 của New York Times là Four Thousand Weeks: Time Management for Mortals. Cả hai đều cho rằng việc từ chối những thứ làm bừa bộn quỹ thời gian, tận hưởng sự nhàn rỗi hay theo đuổi những sở thích phi thương mại như làm nghệ thuật, đồng thời dành thời gian cho người thân mới là điều làm cuộc sống trở nên giàu có.

Nhưng điểm xuất phát của họ lại trái ngược nhau. Burkeman bắt đầu từ tư duy là nếu sống tới 80 tuổi, con người chỉ có khoảng 4.000 tuần để tận hưởng cuộc đời. Vì vậy, chúng ta không nên cố trở nên hiệu quả hơn mà nên chấp nhận giới hạn, tập trung vào vài ưu tiên thật sự quan trọng và hiểu rằng mình sẽ chẳng bao giờ kiểm soát hoàn toàn thời gian.

“Ngày mà bạn cuối cùng kiểm soát được mọi thứ sẽ không bao giờ tới. Đó sẽ không phải ngày email ngừng đổ về hay danh sách việc cần làm thôi dài thêm,” ông viết. “Hãy chấp nhận cảm giác khó chịu khi biết rằng mình sẽ chẳng bao giờ hoàn thành tất cả. Đó là cái giá của một cuộc sống trọn vẹn.”

Vanderkam lạc quan và thiên về tối ưu hóa hơn. Theo bà, con người hoàn toàn có thể và nên làm được nhiều việc hơn thông qua tổ chức hợp lý. Đó là sự dư dả tạo ra từ hiệu quả. Bà khuyên mỗi người lập bảng tính cho từng tuần rồi ghi lại mọi thứ theo từng khoảng 30 phút: công việc, đi lại, đón con, dùng điện thoại hay nấu ăn. Nhiều người, đặc biệt là luật sư và chuyên gia tư vấn, vốn đã quen chia nhỏ ngày làm việc chi tiết như vậy. Nhưng buổi tối của họ thật sự diễn ra thế nào?

Một nữ kế toán từng theo dõi thời gian làm việc theo từng khoảng nhỏ nói với Vanderkam rằng cô gần như không biết mình sử dụng thời gian cá nhân ra sao. Khi bắt đầu ghi lại, cô cảm thấy có thể kiểm soát nó tốt hơn. “Càng kiểm soát được thời gian, càng chủ động lựa chọn cách sử dụng nó, tôi càng bớt căng thẳng,” cô nói.

Dĩ nhiên, việc ghi chép thời gian kỹ lưỡng như vậy khá mệt mỏi. Nhưng Vanderkam cho rằng bạn không cần duy trì mãi mãi. Chỉ một hoặc hai tuần cũng đủ để phát hiện những khoảng thời gian có thể tối ưu hơn.

Quả thật, sau khi miễn cưỡng nhìn lại “không gian thời gian” của mình, tôi đã phát hiện ra vài điều. Chẳng hạn, tôi luôn đánh dấu lịch khi có cuộc hẹn ngoài văn phòng nhưng lại không ghi thời gian di chuyển. Hóa ra mỗi tuần tôi mất hàng giờ chỉ để đi lại. Sáng thứ Bảy và Chủ Nhật, tôi dành ít nhất một giờ kiểu Sisyphe để dọn nhà, rồi cuối ngày con gái lại bày bừa như cũ. Và vào các tối trong tuần, luôn có khoảng 30 đến 60 phút biến mất mà tôi cũng không rõ đi đâu. Có lẽ là nhìn điện thoại, kiểm tra email và cầm đồ vật đi từ góc này sang góc khác trong căn hộ.

Một điểm yếu trong hệ thống chia khung 30 phút của Vanderkam là nó không tính đến 7 phút ở đây hay 13 phút ở kia bị đánh cắp bởi những cú kích thích dopamine được tính toán kỹ lưỡng từ mạng xã hội và bảng tin. Có bao nhiêu lần bạn ngồi xuống tháo giày cuối ngày rồi nhận ra mình đã lướt Threads suốt 15 phút mà chẳng hiểu đang đọc gì? Thậm chí bạn còn chưa từng chủ động tải Threads.

Điều này có thể nghiêm trọng hơn vẻ ngoài của nó. Jenny Odell trong cuốn How to Do Nothing: Resisting the Attention Economy xuất bản năm 2019 cảnh báo rằng nạn nhân thật sự của việc dán mắt vào màn hình không phải năng suất lao động mà là khả năng tư duy độc lập.

Dành quá nhiều thời gian trên mạng xã hội đồng nghĩa với việc ngâm mình trong thực tại và ưu tiên của người khác. Dần dần, bạn gần như không còn nghe thấy tiếng nói của chính mình giữa đống hỗn âm đó. Theo bà, con người cần đủ khoảng cách và thời gian tách khỏi điều này “để đủ tỉnh táo mà làm hoặc nghĩ được điều gì thật sự có ý nghĩa.”

Một bảng tính được ghi chép cẩn thận sẽ không giải quyết được vấn đề từ những công nghệ được thiết kế để gây nghiện cho bộ não con người. Nhưng cuốn sách của Vanderkam chứa đầy các gợi ý thực tế và hữu ích để bắt đầu, trong đó có việc đặt báo thức “hạ bút” vào cùng một thời điểm mỗi tối. Tôi thấy cách này khá hiệu quả. Tôi cũng dùng ứng dụng chặn mạng xã hội tên Bloom để tạo ra nhiều giờ liên tục không thể truy cập mạng xã hội. Tôi chỉ dọn nhà một lần vào tối Chủ Nhật và đã từ chối các cuộc hẹn phải di chuyển nhiều trong tuần.

Thay vào đó, theo gợi ý của Vanderkam, tôi lên kế hoạch cho hai khoảng nghỉ 15 phút giữa ngày để làm điều gì đó hoàn toàn khác nhằm khiến bản thân vui vẻ và làm mới đầu óc. Cuộc “họp lập kế hoạch” vào thứ Bảy để nhìn trước tuần mới cũng giúp giảm căng thẳng đáng kể. Cảm giác kiểm soát được gánh xiếc mang tên cuộc sống, như Vanderkam nói, là bước đầu tiên để tìm thấy sự dư dả.

Bà viết rằng khi bắt đầu nhìn thời gian như 8.760 giờ rộng lớn của cả năm thay vì vài giờ ngắn ngủi trong ngày, bạn sẽ học được cách trân trọng những khoảnh khắc mình làm rất ít thứ. Chuyến lái xe đón con ở sân bóng có thể từ nghĩa vụ trở thành cơ hội để nghe một bản cantata của Bach trong yên tĩnh. Quãng đường trở về có thể biến thành buổi hẹn nhỏ với con, nơi hai người tập trung vào nhau và cùng chọn bài hát để nghe.

Tôi phải thú nhận rằng trong những khoảng thời gian lưng chừng như vậy, tôi thường nhìn đồng hồ và nghĩ về công việc tiếp theo. Tôi đang cố thay đổi điều đó. Nhưng cuốn sách của Vanderkam nhắc tôi nhớ rằng chiếc đồng hồ còn chứa một bí mật quan trọng khác.

Điều mà phần lớn mọi người không nhận ra là một chiếc đồng hồ cơ cần lượng động năng rất lớn để vận hành. Khi được lên dây cót, nó tích trữ một nguồn năng lượng mạnh và nguồn năng lượng này phải được kiểm soát. Bộ thoát sẽ ngăn toàn bộ năng lượng bung ra và bị lãng phí bằng cách dùng bánh răng và càng ngựa để giải phóng từng nhịp đều đặn. Những nhịp này sắp xếp năng lượng rồi truyền sang bánh lắc, nơi chúng được biến thành những đơn vị thời gian quen thuộc là giờ, phút và giây.

Nó được gọi là bộ thoát vì cho phép từng phần nhỏ năng lượng thoát ra theo nhịp đều đặn. Tôi liên tục nghĩ về hình ảnh đó khi đọc Big Time. Mọi sự tổ chức và theo dõi mà Vanderkam yêu cầu thực hiện chính là điều tạo ra những “lối thoát” nhỏ mà con người cần tới. Đó là những khoảnh khắc vui vẻ giải phóng tâm trí để chúng ta tự suy nghĩ, để những giờ phút và năm tháng của đời người trở nên đáng giá.