Làm thế nào để một người đàn ông thời hiện đại học cách trở thành một người cha tốt?

Nếu tìm câu trả lời trong sách, bạn sẽ thấy rất nhiều lựa chọn nhưng rất ít cuốn thực sự đáng đọc. Hãy bước vào một hiệu sách, tìm đến khu sách nuôi dạy con, thường nằm đâu đó ở phía trong. Nếu may mắn, ở tầng thấp nhất của giá sách mang nhãn “Nuôi dạy con”, bạn sẽ thấy một kệ nhỏ dành cho sách về vai trò của người cha. Trên đó là những cuốn “cẩm nang sinh tồn”, hứa hẹn mang đến “khóa huấn luyện cơ bản cho tân binh”, giúp bạn chuyển từ “anh chàng độc thân thành ông bố” hoặc đưa ra "chiến thuật cho trận đấu lớn nhất đời mình". Đáng tiếc là tất cả những cái tên này đều là tên sách có thật.

Những người đàn ông ngày nay cầm các cuốn sách đó lên và tự hỏi vì sao mình lại đang đọc những di vật của quá khứ. Chúng tiếp tục lặp lại sai lầm lớn nhất của thể loại sách này: Hình tượng ông bố vụng về, luôn là nguyên nhân gây ra rắc rối cho gia đình và hiếm khi là người giải quyết chúng. Kết quả là cả một dòng sách luôn nói bằng giọng bề trên với chính những người đàn ông đang nỗ lực làm tốt vai trò làm cha nhất. Chỉ cần đọc vài nhận xét trên Goodreads cũng đủ nhận thấy điều đó: “Cảm giác như tác giả đang nói chuyện với bạn trong quán bar… một cuốn sách trẻ con và gây khó chịu” (From Dude to Dad); “Cuốn sách này cực kỳ lỗi thời và mang nặng định kiến giới” (Be Prepared); hoặc “Nếu bạn 17 tuổi và lỡ làm bạn gái mang thai, có lẽ bạn sẽ thích cuốn này” (Dude, You’re Gonna Be a Dad!).

Những cuốn sách ấy nhìn vai trò làm cha bằng lăng kính cũ kỹ. Chúng hứa hẹn truyền lại các mẹo và thủ thuật giúp đàn ông vượt qua hành trình này, dựa trên giả định rằng trẻ con là thứ phải chịu đựng thay vì tận hưởng. Nhiều thế hệ đàn ông đã được khuyến khích suy nghĩ như vậy. Một nghiên cứu của trung tâm Nghiên cứu Pew năm 2017 cho thấy 76% người trưởng thành tại Mỹ tin rằng đàn ông chịu áp lực lớn trong việc chu cấp tài chính cho gia đình. Chỉ khoảng một nửa cho rằng họ cũng chịu áp lực tương tự để tham gia nhiều hơn vào việc nuôi dạy con.

Vì thế, các tác giả liên tục sử dụng ngôn ngữ của thảm họa và chiến tranh. The Caveman’s Pregnancy Companion mô tả người sắp làm cha như một “người Cro-Magnon của thế kỷ 21” đang loay hoay trong “vùng hoang dã trước sinh và trước khi làm cha mẹ”. Be Prepared đưa họ vào “chiến hào của vai trò làm cha”. Dude, You’re Gonna Be a Dad! mở đầu bằng danh sách “khoảng 3.712 cách để một người đàn ông trông ngớ ngẩn trong thời kỳ mang thai”. Thông điệp ẩn sau những câu đùa luôn giống nhau: Hãy chuẩn bị tinh thần, giữ vững vị trí và cố sống sót.

Những ông bố ngày nay, ít nhất là những người tìm mua sách nuôi dạy con, hoàn toàn khác với hình dung của các tác giả đó. Một người cha hiện đại dành thời gian cho con nhiều gấp bốn lần ông nội mình từng làm. Khả năng họ trở thành người ở nhà chăm con cũng cao gấp đôi thế hệ cha chú họ.

Đây là thế hệ lựa chọn một phiên bản làm cha mà cha họ khó có thể nhận ra. Đó là một thế giới nơi đàn ông ngày càng chia sẻ gánh nặng thiếu ngủ, áp lực phải vừa là phụ huynh hoàn hảo vừa là nhân viên làm việc hiệu quả cùng hàng chục thử thách khác mà phụ nữ đã đối mặt suốt nhiều thế kỷ.

Vai trò làm cha đã thay đổi, nhưng cuốn sách mà chúng ta trao cho mọi ông bố mới thì gần như là chưa. The Expectant Father của Armin Brott, đã bán được 1,5 triệu bản và hiện ở lần tái bản thứ năm, vẫn là cuốn cẩm nang được xem là tiêu chuẩn dành cho những người sắp làm cha. Đọc sách của Brott giống như trò chuyện với một ông bố dày dạn kinh nghiệm, người từng trải qua mọi thứ và có thể nói cho bạn biết điều gì thực sự quan trọng. Không khó hiểu khi Time gọi ông là “siêu ông bố của những siêu ông bố”. Cuốn sách lần đầu ra mắt năm 1995 và đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Hãy so sánh với kệ sách dành cho các bà mẹ, nơi có đủ mọi thể loại. Nào là cẩm nang thực hành, sách phân tích dữ liệu cho đến hồi ký văn học. Đến năm 2024, cuốn sách bán chạy lâu năm What to Expect When You’re Expecting đã tiêu thụ 24 triệu bản. Trong khi đó, các ông bố có thể từng bắt gặp cuốn What to Expect When Your Wife Is Expanding, xuất bản năm 1993. Đây là một cuốn cẩm nang được gói trong những câu đùa về cân nặng của phụ nữ mang thai. Expecting Better của Emily Oster, giáo sư kinh tế tại đại học Brown, đã bán hơn một triệu bản nhờ rà soát các nghiên cứu y khoa để giúp phụ nữ đưa ra quyết định dựa trên thông tin đầy đủ. Cuốn sách bác bỏ nhiều quan niệm phổ biến, từ việc ăn thịt nguội, sushi, uống cà phê cho đến những cảnh báo về việc thay cát vệ sinh cho mèo.

Ngoài các cẩm nang, sách phi hư cấu mang tính tự sự do các bà mẹ viết cho các bà mẹ cũng bùng nổ. Xu hướng này được khởi động từ năm 2001 với A Life’s Work của Rachel Cusk, tác phẩm góp phần hồi sinh thể loại hồi ký về thiên chức làm mẹ.

Những cuốn sách sau đó của Jacqueline Rose, Jessi Klein và Sheila Heti đều đáng để bất kỳ ông bố nào đọc. Chúng giúp các bà mẹ cảm thấy được thấu hiểu và lắng nghe.

Tất nhiên, kệ sách về vai trò làm mẹ cũng có những vấn đề riêng. Nếu sách dành cho các ông bố xem việc nuôi con là thử thách cần vượt qua, thì những cuốn tệ nhất dành cho các bà mẹ lại biến nó thành một kỳ thi mà bạn chắc chắn sẽ thất bại.

Những cuốn sách tôn thờ lịch trình cứng nhắc như The Contented Little Baby Book của Gina Ford hay On Becoming Baby Wise của Gary Ezzo, dựa trên quan điểm Cơ đốc giáo gây tranh cãi, hứa hẹn rằng trẻ sơ sinh có thể được rèn luyện theo lịch trình cố định. Đồng thời, chúng ngầm cho rằng nếu điều đó thất bại thì lỗi thuộc về người mẹ.

Một nghiên cứu năm 2017 trên tạp chí Early Child Development and Care cho thấy các cuốn sách cổ vũ lịch trình nghiêm ngặt có liên quan đến tỷ lệ lo âu cao hơn và sự tự tin thấp hơn ở các bà mẹ.

Dù vậy vẫn có một khác biệt quan trọng. Ngay cả những cuốn sách tệ nhất về vai trò làm mẹ cũng xem việc nuôi dạy con là công việc nghiêm túc. Không ai nói nuôi con chỉ là phần phụ của cuộc sống. Các bà mẹ được bảo rằng đó là công việc quan trọng nhất thế giới, trước khi bị áp đặt những tiêu chuẩn gần như bất khả thi.

Do số lượng tác phẩm về vai trò người cha khá ít, những cuốn hay nhất thường xuất phát từ cùng một nguồn cảm hứng như các tác phẩm xuất sắc về vai trò người mẹ: Các cây bút tài năng viết về trải nghiệm làm thay đổi cuộc đời họ thay vì cố tạo ra một cẩm nang nuôi dạy con. Bạn sẽ thấy chúng nằm ở khu hồi ký, tuyển tập tiểu luận hoặc tiểu thuyết văn học. Nhiều cây bút nam xuất sắc đã dành tài năng của mình cho chủ đề này sau khi trở thành cha. Between the World and Me của Ta-Nehisi Coates được viết dưới dạng lá thư gửi con trai tuổi thiếu niên, ghi lại nỗi giận dữ và lo lắng khi nuôi dạy một đứa trẻ da màu tại Mỹ. Hồi ký A Heart That Works của diễn viên hài kiêm diễn viên Rob Delaney kể câu chuyện về sự ra đời, cuộc sống và cái chết quá sớm của cậu con trai Henry sau khi em được chẩn đoán mắc khối u não không thể chữa trị. Cuốn sách cũng ghi lại cách một người cha học cách sống cùng nỗi đau mất mát và mở lòng theo những cách mới.

Pops, tuyển tập tiểu luận của Michael Chabon, khám phá sự giằng co giữa vai trò người cha và nghề viết văn. Trong một bài viết, ông kể lại lời khuyên từ một nhà văn mà ông cố tình không nêu tên: “Anh có thể viết một cuốn sách vĩ đại hoặc có con. Quyết định là ở anh.” Chabon phớt lờ lời khuyên đó và chưa bao giờ hối tiếc:

"Một khi hoàn thành, những cuốn sách của tôi, khác với các con tôi, không còn khiến tôi kinh ngạc; chúng không chứa đựng điều bí ẩn nào nữa. Khác với các con tôi, sách của tôi phơi bày một cách tàn nhẫn những điểm yếu, thất bại và khiếm khuyết trong tính cách của tôi. Quan trọng nhất, sách của tôi, khác với các con tôi, không yêu thương tôi như tôi yêu thương chúng.”

Sẽ là thiếu sót nếu nói về dòng sách này mà bỏ qua bộ sáu tập My Struggle của Karl Ove Knausgaard. Trước tác phẩm đó, nhà văn Na Uy chủ yếu được giới phê bình yêu thích nhưng ít được biết đến bên ngoài quê hương. Sau đó, ông dành hàng ngàn trang sách để nhìn thẳng vào những khía cạnh của việc làm cha mà nhiều tác giả khác bỏ qua. Ông viết về những việc thường nhật như rửa bát, thay tã, vòng lặp bất tận của công việc gia đình và cả sự tẻ nhạt đi kèm. Bộ sách bán được nửa triệu bản chỉ riêng tại Na Uy, tương đương khoảng một cuốn cho mỗi chín người trưởng thành. Một số nơi làm việc thậm chí phải tuyên bố “ngày không Knausgaard” vì nhân viên bàn luận về ông quá nhiều. Độc giả tìm thấy chính mình trong sự chân thực mộc mạc ấy. Knausgaard trở thành hiện tượng nhờ xem những giờ phút nhàm chán nhất, khó khăn nhất và vô hình nhất của việc làm cha là chất liệu đủ giá trị để trở thành nghệ thuật.

Knausgaard xem vai trò người cha là sự kiện trung tâm của cuộc đời. Trong phần lớn sách khác, nó vẫn chỉ là câu chuyện bên lề. Chúng ta đang sống trong thời đại ám ảnh với việc tối ưu hóa bản thân, chi hàng ngàn tỉ USD mỗi năm để trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình. Thế nhưng, hãy hỏi bất kỳ người cha nào đâu là trải nghiệm thay đổi cuộc đời sâu sắc nhất của họ, và câu trả lời thường là đứa trẻ nhỏ đang sống cùng họ, người đã làm mọi thứ đổi khác.

Khi tôi giới thiệu cuốn sách của mình về diện mạo mới của vai trò người cha cho các nhà xuất bản, tôi liên tục nghe cùng một nhận xét: Các ông bố không đọc sách. Tôi tin rằng nhu cầu chưa bao giờ là vấn đề. Điều cần thay đổi là thực đơn. Những cuốn sách hay hơn vẫn tồn tại. Chúng ghi lại một giai đoạn cuộc sống vừa kiệt sức vừa biến đổi sâu sắc. Coates, Delaney, Chabon và Knausgaard là những ví dụ tiêu biểu. Nhưng ở thời điểm hiện tại, muốn tìm thấy chúng, bạn sẽ phải bước ra khỏi chiếc kệ nhỏ về vai trò người cha nằm khuất ở cuối hiệu sách.

* Kevin Maguire là tác giả của cuốn sách The New Fatherhood và là người điều hành newsletter cùng tên. Ông hiện đang sinh sống tại Barcelona cùng vợ và hai con.