Những kệ sách tại thư viện và ngôi nhà âm nhạc Victoria Circulating không có chỗ cho sự kiêu kỳ. Tiểu thuyết lãng mạn của Mills & Boon được xếp cạnh các tác phẩm kinh điển. Sách tiểu sử chính trị nằm trên truyện tranh Tintin. Những chồng tiểu thuyết giật gân cũ kỹ cao ngất xếp dọc các lối đi hẹp, bên cạnh đĩa DVD, CD và các tác phẩm bán chạy bằng tiếng Hindi được xếp chồng ba, bốn lớp như trò chơi Tetris.

Bất chấp sự hỗn loạn có vẻ bề ngoài, chủ tiệm Arif Merchant biết mọi thứ nằm ở đâu. Ông đã dành bốn thập kỷ phục vụ khách hàng tại khu phố Mahim ở Mumbai, xây dựng một kho sách khổng lồ dựa trên thị hiếu của người dân địa phương.

"Sự gần gũi, thân tình vẫn còn ở đây," ông nói, nhẹ nhàng di chuyển những chồng sách đang chất đầy trên quầy của mình.

Ở một quốc gia mà việc tiếp cận thư viện công còn nhiều khó khăn, những cửa hàng lộn xộn như Victoria đóng một vai trò quan trọng. Được biết đến với tên gọi thư viện tuần hoàn, các cơ sở kinh doanh tư nhân này thường thu một khoản phí thuê bao hàng tháng khiêm tốn và một khoản phí cho mỗi cuốn sách được mượn, cung cấp mọi thứ từ tiểu thuyết bình dân đến tiểu thuyết ngôn ngữ địa phương và truyện tranh. Mô hình này, vốn có lịch sử hàng thế kỷ từ thời trước khi chính phủ thành lập các thư viện cho mượn sách, đã tìm thấy một đời sống mới ngày nay để đáp ứng niềm đam mê đọc sách mãnh liệt của người dân.

Với 46.746 thư viện công, Ấn Độ có một trong những mạng lưới lớn nhất thế giới, theo dữ liệu gần đây nhất. Tuy nhiên, những con số đó lại che giấu những thiếu sót đáng kể. Các phòng đọc nhỏ chỉ có vài cuốn sách được tính chung với các thư viện quy mô lớn, khiến dữ liệu trở thành một thước đo không đáng tin cậy về khả năng tiếp cận, theo Preedip Balaji, nhà nghiên cứu tại viện Nghiên cứu con người Ấn Độ ở Bengaluru.

Giữa một mớ chính sách chắp vá của liên bang, tiểu bang và chính quyền địa phương, nguồn tài trợ rất khác nhau trên cả nước. Mười bảy trong số 36 tiểu bang và vùng lãnh thổ liên bang của Ấn Độ chưa thông qua luật về tài trợ cho các thư viện công, và nhiều nơi phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt ngân sách, nhân sự và gặp khó khăn trong việc đáp ứng nhu cầu của cộng đồng, ông Balaji cho biết.

"Chúng ta là một quốc gia rộng lớn với dân số đông và sự đa dạng vùng miền," ông nói. "Thư viện là không gian thứ ba có thể gắn kết mọi người lại với nhau bất kể họ đến từ đâu hay hoàn cảnh gia đình của họ là gì."

Thủ tục hành chính cũng có thể là một rào cản ghê gớm. Thay vì hoạt động như những không gian cộng đồng mở, nhiều thư viện công yêu cầu người đăng ký phải cung cấp ảnh hộ chiếu, giấy tờ chứng minh địa chỉ, và các mẫu đơn có ký tên và đóng dấu của trường học hoặc nơi làm việc trước khi họ có thể nhận được thẻ mượn sách.

Hệ thống của ông Merchant, ngược lại, rất đơn giản. Ông có khoảng 150 khách hàng mỗi tháng và ghi lại từng tên trong một cuốn sổ dày. Họ trả một khoản tiền đặt cọc có thể hoàn lại là 300 rupee (3,15 USD) và phí thuê lên tới 20% giá bán lẻ của cuốn sách. Ông liên tục cập nhật bộ sưu tập của mình để đáp ứng thị hiếu của độc giả, dù đó là việc nhập về các tựa manga kén người đọc hay những cuốn sách Geronimo Stilton mới nhất.

Bernard Andrade, một cư dân Mahim, là khách hàng thường xuyên của Victoria trong hơn 30 năm và nói rằng sự đa dạng của thư viện là điều khiến ông quay trở lại. "Bạn có những cuốn sách phi hư cấu nghiêm túc, những tác phẩm kinh điển cũ, các tác phẩm văn học bằng ngôn ngữ địa phương, chủ yếu là tiếng Hindi và Marathi," ông nói. "Cộng thêm cả phim và tạp chí nữa."

Bộ Văn hóa đang cố gắng hiện đại hóa các thư viện công của Ấn Độ thông qua hỗ trợ tài chính, đào tạo nhân viên, cơ sở hạ tầng kỹ thuật số và tư vấn chính sách cho các tiểu bang. Nhưng vẫn cần phải làm nhiều hơn nữa, theo mạng lưới Thư viện Miễn phí, một tổ chức vận động cho quyền tiếp cận miễn phí, bình đẳng với các nguồn tài nguyên đọc, học và thông tin. Nhóm này cho biết chỉ một tỷ lệ nhỏ trong dân số hơn 1,4 tỉ người của Ấn Độ có thể dễ dàng tiếp cận thư viện, với các rào cản kinh tế-xã hội như đẳng cấp và giai cấp tiếp tục hạn chế sự tham gia. Tổ chức này đang kêu gọi quyền tiếp cận thư viện phổ quát để giúp cải thiện tỷ lệ biết chữ và tính toán. Tỉ lệ biết chữ của Ấn Độ ở mức 81,7%, thấp hơn mức 92,7% của Sri Lanka và mức trung bình toàn cầu là 87,7%, theo World Population Review.

"Người ta ít nghĩ đến việc trẻ em bỏ lỡ những gì khi không được tiếp cận với sách," Jatin Lalit, giám đốc mạng lưới Thư viện Miễn phí, cho biết. "Có những thành phần xã hội bị loại ra khỏi hệ thống trường học và đại học - họ sẽ đi đâu? Thư viện cộng đồng và công cộng được cho là không gian dành cho tất cả mọi người."

Bộ Văn hóa đã không trả lời các yêu cầu bình luận qua email.

Thay vì chờ đợi chính phủ hành động, Lalit đã mở một thư viện cộng đồng miễn phí do chính cộng đồng điều hành tại ngôi làng Bansa của mình ở vùng nông thôn Uttar Pradesh vào năm 2024. Ngày nay, thư viện này có khoảng 4.500 cuốn sách, cung cấp Wi-Fi và máy tính, phục vụ 4.500 thành viên và tiếp cận 54 ngôi làng khác thông qua một thư viện di động.

Người Ấn Độ là những độc giả cuồng nhiệt, dành trung bình 352 giờ mỗi năm cho hoạt động này, theo dữ liệu của World Population Review. Con số này chỉ đứng thứ hai sau Mỹ, với mức trung bình 357 giờ.

Theo ông Balaji, ở một quốc gia có sự bất bình đẳng trong việc tiếp cận thư viện công, các thư viện tuần hoàn như Victoria đang giúp thỏa mãn niềm đam mê đó và lấp đầy khoảng trống về hạ tầng xã hội.

Các thư viện tuần hoàn đã phát triển mạnh ở Anh trong khoảng 100 năm từ giữa thế kỷ 18 và đóng một vai trò quan trọng trong việc giúp phát triển văn hóa đọc đại chúng, theo Bách khoa toàn thư Oxford về Văn học Anh. Chính Jane Austen cũng là một thành viên và đã đề cập đến chúng trong các lá thư và tiểu thuyết của mình, bao gồm cả "Kiêu hãnh và Định kiến".

Ví dụ sớm nhất ở Ấn Độ có từ năm 1709, khi một phái bộ Anh giáo gửi một thư viện tuần hoàn đến Calcutta, và một vài thư viện khác đã mở ra trong những thập kỷ sau đó. Ngày nay, trong khi Vương quốc Anh đã gần như loại bỏ chúng để thay thế bằng các thư viện công miễn phí, hầu hết các thành phố lớn của Ấn Độ vẫn có các doanh nghiệp cho thuê sách tư nhân như vậy, bao gồm cả Eloor Libraries, lần đầu mở cửa vào năm 1979 và hiện có ba chi nhánh.

Trong khi các cửa hàng mặt phố như của ông Merchant dường như không bị ảnh hưởng bởi thời gian, các doanh nghiệp khác như Thư viện cho thuê Easwari ở Chennai và Choose & Read ở Coimbatore  đã giới thiệu dịch vụ đặt hàng trực tuyến và giao hàng tận nơi. Ngành này đã bị ảnh hưởng bởi lượng khách sụt giảm trong đại dịch Covid-19 và vẫn phải đối mặt với những thách thức, bao gồm giá thuê mặt bằng tăng nhanh hơn phí thành viên và giải trí kỹ thuật số làm giảm việc đọc sách giải trí.

Tuy nhiên, ông Merchant cho biết ông đã nhận thấy sự gia tăng trong kinh doanh sau đại dịch, đặc biệt là trong giới trẻ.

"Các bậc cha mẹ đang giới thiệu sách cho con cái của họ," ông nói. "Nếu mọi người mang sách về nhà, tôi rất vui. Còn gì hơn thế nữa?"