Chiều 2.11 vừa qua, nhà máy giày ECCO tại Bàu Bàng dừng sản xuất để làm thủ tục giải thể, ảnh hưởng đến việc làm của hơn 1.600 công nhân. Nhà máy có diện tích 12 hecta, vốn đầu tư gần 861 tỉ đồng. Theo doanh nghiệp Đan Mạch này, nhu cầu thị trường suy giảm trong nhiều năm khiến công suất dư thừa. Việc đóng cửa cũng nằm trong kế hoạch tái cơ cấu mạng lưới sản xuất toàn cầu của tập đoàn, tập trung hoạt động tại một số ít nhà máy hiện hữu.

Nhưng đằng sau quyết định này có thể là câu chuyện dài hơi hơn về vị trí của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo phân tích của bà Quyên Nguyễn, giám đốc công ty tư vấn chuỗi cung CEL trong một bài viết trên Linkedin, ECCO vẫn đang tiếp tục duy trì các nhà máy tại Sidoarjo (Indonesia) và Ayutthaya (Thái Lan), những nơi có mức lương tối thiểu khoảng 315 USD mỗi tháng, cao hơn mức 200 USD tại Việt Nam.

Tuy nhiên, những nhà máy này tự thuộc da, tự cắt khuôn và đào tạo thợ đóng giày, trong khi cơ sở tại Bàu Bàng chủ yếu lắp ráp các bộ phận nhập khẩu. “Khi một tập đoàn phải cắt giảm công suất, nhà máy có chuỗi giá trị nội địa ít nhất sẽ là nơi bị lựa chọn đầu tiên, bất kể chi phí tiền lương ở đó thấp đến đâu,” bà Quyên chỉ ra.

Nhận định này đặt ra một câu hỏi khác: Khi lợi thế chi phí không còn là yếu tố duy nhất quyết định vị trí của một nhà máy, Việt Nam đã có đủ năng lực để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị hay chưa?

Một cách để nhìn vào câu hỏi đó là Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII). Dữ liệu của WIPO cho thấy trong bảy năm qua, thứ hạng của Việt Nam trong GII vẫn nằm trong mức dao động hẹp. Sau khi xuống hạng 48 vào năm 2022, Việt Nam dần cải thiện, lên vị trí 44, trước khi đạt hạng 43 trong năm 2026. Vị thế của Việt Nam vẫn tương đối nổi bật trong nhóm nước có thu nhập trung bình thấp, khi đứng thứ hai trong 36 nền kinh tế.

Điểm yếu nằm ở nền tảng

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở thứ hạng chung, mà ở khoảng cách giữa hai nhóm chỉ số cấu thành: đầu vào và đầu ra của đổi mới sáng tạo. Trong suốt giai đoạn 2020-2026, thứ hạng đầu ra của Việt Nam luôn tốt hơn đầu vào. Năm 2026, Việt Nam đứng thứ 54 về đầu vào nhưng xếp thứ 35 về đầu ra, chênh lệch 19 bậc. Khoảng cách này phản ánh khả năng tạo ra kết quả đổi mới sáng tạo đang “quá tốt” so với nguồn lực nội tại, bởi nền kinh tế của chúng ta đang lấy sức bật từ các doanh nghiệp nước ngoài (FDI).

Nhìn từ các chỉ số kinh tế, Việt Nam vẫn đang thu hút dòng vốn và mở rộng quy mô thương mại quốc tế. Theo Cục Thống kê, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký tính đến hết tháng 10.2026 đạt 54,85 tỉ USD, tăng 74% so với cùng kỳ năm trước. Vốn FDI thực hiện trong mười tháng đạt 24,08 tỉ USD, tăng 13,1%. Những con số cho thấy quy mô kết nối của Việt Nam với kinh tế toàn cầu tiếp tục mở rộng. Nhưng tăng trưởng dòng vốn và thương mại chưa tự động chuyển thành năng lực công nghệ nội sinh. Khoảng cách giữa thứ hạng đầu ra và đầu vào trong GII cũng phần nào phản ánh bài toán này.

Nếu bóc tách sâu hơn bảy trụ cột của GII năm 2026, bức tranh hiện ra rõ hơn: Việt Nam đứng đầu thế giới về xuất khẩu công nghệ cao, nhưng chỉ đứng thứ 106 về số bài báo khoa học và thứ 110 về thu từ sở hữu trí tuệ. Nhân lực và nghiên cứu có khoảng cách lớn nhất so với mức trung bình khu vực, thấp hơn 9,89 điểm. Đáng chú ý, Việt Nam chưa có cụm đổi mới sáng tạo nào lọt vào danh sách 100 cụm đổi mới hàng đầu thế giới.

Không thể đi tắt trên nấc thang công nghệ

Để tiến lên những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn, Việt Nam sẽ cần nhiều hơn vốn đầu tư ngoại và năng lực sản xuất nhập khẩu từ bên ngoài. Một trong những điều kiện quan trọng là đội ngũ nhân lực có trình độ và kinh nghiệm để phát triển công nghệ.

Ông Peter Opdahl, chủ tịch Ito Group, cho rằng Việt Nam cần nhìn nhận quá trình này như một lộ trình tích lũy năng lực, thay vì kỳ vọng có thể nhanh chóng chuyển từ sản xuất sang nghiên cứu công nghệ lõi. “Có một điều tôi nghĩ mọi người cần hiểu và thận trọng: Những bậc cao hơn của chuỗi giá trị là cấu phần của một chiếc thang. Bạn không thể lập tức nhảy từ bậc một lên bậc bốn”, ông nói với người viết bên thềm Diễn đàn kinh tế mùa thu 2026 diễn ra cuối tháng 10.

Theo ông Opdahl, R&D (nghiên cứu và phát triển công nghệ) cốt lõi, đặc biệt trong lĩnh vực vật liệu và khoa học nền tảng, đòi hỏi nhiều nhân lực có trình độ học vấn cao và kinh nghiệm lâu năm. 

Chính phủ cũng đã nhìn ra khoảng cách này. Phát biểu tại AEF 2026, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã thể hiện mong muốn các doanh nghiệp và nhà đầu tư quốc tế tăng cường liên kết với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học của Việt Nam, để cùng phát triển công nghệ, nguồn nhân lực và mạng lưới các nhà cung ứng. “Chúng tôi kỳ vọng các đối tác sẽ chuyển tinh thần từ ‘đầu tư tại Việt Nam’ sang ‘đầu tư cùng Việt Nam’,” Thủ tướng nói. 

Đây có lẽ là điểm mấu chốt khi nhìn lại những con số của GII. Một nhà máy có thể được xây dựng trong vài năm, một khoản đầu tư có thể giải ngân trong vài tháng, nhưng năng lực nghiên cứu và đội ngũ chuyên gia không thể hình thành chỉ sau một chu kỳ đầu tư và cần những bước chuyển cần thiết. Trên hành trình đi lên bậc cao hơn của chuỗi giá trị, điều quan trọng không phải là cố gắng nhảy thật nhanh, mà là bảo đảm mỗi bậc thang đều đủ vững để bước tiếp.

Những vấn đề nóng nhất liên quan tới tài chính và kinh tế Việt Nam sẽ được bàn sâu hơn tại Vietnam Future Economy Summit do Bloomberg Businessweek Vietnam tổ chức vào ngày 26.11.2026. Sự kiện dự kiến quy tụ các diễn giả là lãnh đạo đến từ Warburg Pincus, PYN Elite, VinaCapital, Viettel AI và nhiều đơn vị đang dẫn dắt nền kinh tế và tài chính Việt Nam và khu vực. Rất mong chờ được đón bạn tại đây, để chúng ta cùng bàn luận lời giải cho các bài toán của tương lai.