Trước thời điểm Mỹ dự kiến kết thúc cuộc điều tra sở hữu trí tuệ vào cuối tháng 11, Việt Nam đang đẩy mạnh xử lý vi phạm trong nước và tham vấn với Washington để giải trình về những vấn đề bị nêu.

Các doanh nghiệp đang chia rẽ về khả năng Mỹ áp thêm thuế lên hàng hóa Việt Nam. Tesla và Samsung phản đối biện pháp này, trong khi các nhóm đại diện ngành thép, gỗ, thủy sản và tấm pin mặt trời thúc giục chính quyền Mỹ có hành động cứng rắn hơn, theo các văn bản gửi Chính phủ Mỹ.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump dự kiến hoàn tất cuộc điều tra về các cáo buộc vi phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) của Việt Nam trước ngày 29.11. Cuộc điều tra được khởi động từ tháng 5, sau khi Mỹ đưa Việt Nam vào danh sách “quốc gia nước ngoài ưu tiên”, cấp độ cảnh báo cao nhất trong hệ thống giám sát SHTT của Washington. Đây là lần đầu tiên sau 13 năm một quốc gia bị đưa vào danh mục này.

Mỹ cáo buộc Việt Nam chưa giải quyết triệt để những quan ngại kéo dài về bảo hộ và thực thi quyền SHTT. Washington cũng đang tiến hành một cuộc điều tra riêng về tình trạng dư thừa năng lực sản xuất. Phía Việt Nam đã đề nghị Mỹ bảo đảm các cuộc điều tra được tiến hành khách quan, đồng thời cho biết sẵn sàng trao đổi thông tin và làm rõ những chính sách, quy định liên quan.

Hiện chưa rõ biện pháp thương mại sau cuộc điều tra SHTT sẽ áp dụng trên diện rộng hay nhắm vào từng ngành hàng. Hàng hóa Việt Nam hiện chịu mức thuế bổ sung 12,5% theo một quyết định của Mỹ ban hành sau cuộc điều tra về các cáo buộc liên quan đến bảo hộ SHTT. Trước đó, Việt Nam từng chịu mức thuế 20% trong chính sách thuế đối ứng của Tổng thống Trump, nhưng mức thuế này sau đó bị Tòa án Tối cao Mỹ bãi bỏ.

Một số nhà kinh tế cho rằng chính quyền Trump có thể tìm cách khôi phục mức thuế tương đương thông qua các cuộc điều tra thương mại khác. Trong khi đó, Việt Nam và Mỹ vẫn đang đàm phán một thỏa thuận thương mại đối ứng, công bằng và cân bằng. Hai tiến trình có phạm vi pháp lý riêng, nhưng đều ảnh hưởng đến triển vọng thương mại song phương.

Tesla và Samsung lo ngại chuỗi cung ứng

Trong hồ sơ gửi Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) ngày 2.7, Tesla đề nghị chính quyền Mỹ cân nhắc nhu cầu của các nhà sản xuất trong nước khi xây dựng chính sách thuế. Hãng xe điện cho biết một số linh kiện tiên tiến và thiết bị sản xuất chính xác chưa thể được cung ứng tại Mỹ, ngay cả khi các doanh nghiệp đã đầu tư lớn để mở rộng năng lực sản xuất trong nước.

Samsung Electronics cũng đưa ra lập luận tương tự. Chi nhánh của tập đoàn Hàn Quốc tại Mỹ lưu ý Việt Nam là địa điểm sản xuất một phần đáng kể điện thoại thông minh và thiết bị mạng được bán tại thị trường Mỹ. Samsung hiện là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Việt Nam, với tổng vốn đầu tư khoảng 25 tỉ USD.

Các tập đoàn bán lẻ và hiệp hội thương mại đại diện cho những ngành có chuỗi sản xuất lớn tại Việt Nam cũng phản đối việc áp thêm thuế. Những ngành được đề cập gồm giày dép, may mặc và hàng tiêu dùng như xe đạp, máy chơi game.

Lập luận chung của các doanh nghiệp này là thuế quan có thể làm tăng chi phí đầu vào, gây gián đoạn nguồn cung và ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất tại Mỹ. Việt Nam hiện là một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng của nhiều thương hiệu quốc tế, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử và hàng tiêu dùng.

Quy mô thương mại song phương cũng khiến quyết định của Washington có tác động đáng kể. Trong tám tháng đầu năm 2026, xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ tăng 42% so với cùng kỳ năm trước. Việt Nam trở thành đối tác có thặng dư thương mại hàng hóa lớn nhất với Mỹ, vượt Trung Quốc và Mexico, trong khi cuối năm 2025 đứng thứ tư.

Việt Nam tăng tốc xử lý vi phạm SHTT

Trước cuộc điều tra của USTR, Chính phủ đã triển khai một loạt biện pháp nhằm siết việc bảo vệ quyền SHTT. Ngày 30.1.2026, Thủ tướng ban hành Chỉ thị 02/CT-TTg về tăng cường thực thi quyền SHTT, giao nhiệm vụ cho các bộ, ngành và địa phương, tập trung vào việc hoàn thiện quy định pháp luật, phối hợp liên ngành và nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm trên cả môi trường truyền thống lẫn môi trường số.

Đầu tháng 5, Chính phủ tiếp tục yêu cầu mở đợt cao điểm trên toàn quốc để ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT. Theo Công điện 38/CĐ-TTg ngày 5.5, đợt kiểm tra kéo dài từ ngày 7 đến 30.5, tập trung vào hàng giả, vi phạm nhãn hiệu, quyền tác giả và các website phát tán trái phép phim, âm nhạc, trò chơi điện tử, chương trình truyền hình.

Bộ Công an được giao điều tra, xử lý các vụ việc nghiêm trọng, triệt phá những website vi phạm bản quyền có lượng truy cập lớn. Các cơ quan kiểm sát và tòa án được yêu cầu đẩy mạnh điều tra, truy tố, xét xử các vụ án điển hình nhằm tăng tính răn đe. Đây là những lĩnh vực được USTR nêu trong báo cáo SHTT năm 2026, đặc biệt là tình trạng vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả và sử dụng phần mềm không có giấy phép.

Số liệu Chính phủ công bố trong tháng 9 cho thấy các cơ quan chức năng phát hiện 1.134 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền SHTT trong tháng 8. Trong đó, 1.117 vụ bị xử lý hành chính và 76 vụ án được khởi tố. Các con số phản ánh quy mô hoạt động kiểm tra, xử lý trong một tháng, dù chưa cho thấy đầy đủ mức độ giảm vi phạm hoặc hiệu quả thực thi sau các đợt cao điểm.

Việt Nam cũng đã chuẩn bị đội ngũ tư vấn pháp lý để tham gia trực tiếp vào cuộc điều tra của Mỹ. Tháng 6, Cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ lựa chọn hãng luật Brownstein LLP của Mỹ, phối hợp với công ty luật YKVN tại Việt Nam, đại diện và hỗ trợ Chính phủ trong vụ việc theo Mục 301.

Phạm vi công việc của nhóm tư vấn bao gồm xây dựng chiến lược tham gia điều tra, chuẩn bị hồ sơ và tài liệu giải trình, rà soát hệ thống luật pháp và chính sách của Việt Nam liên quan đến quyền SHTT. Đây là bước chuẩn bị quan trọng để Việt Nam phản hồi các cáo buộc theo đúng thủ tục của Mỹ, đồng thời cung cấp thông tin về những thay đổi pháp lý và biện pháp thực thi đã triển khai.

Trong các phát biểu hồi tháng 5, Bộ Ngoại giao khẳng định bảo hộ và thực thi quyền SHTT là chủ trương nhất quán của Việt Nam. Người phát ngôn Phạm Thu Hằng cho biết Việt Nam sẵn sàng tiếp tục tham vấn, chia sẻ thông tin và làm rõ các chính sách, quy định đang áp dụng cũng như những biện pháp dự kiến triển khai. Hà Nội cũng đề nghị Washington đánh giá khách quan, công bằng và ghi nhận đầy đủ những kết quả đã đạt được.

Nội dung đàm phán đã hoàn tất

Song song với cuộc điều tra SHTT, Việt Nam và Mỹ đang tìm cách hoàn tất thỏa thuận thương mại đối ứng. Theo Bộ Công Thương, từ tháng 4.2025, hai nước đã trải qua bảy vòng đàm phán chính thức cùng nhiều cuộc làm việc ở cấp bộ trưởng và kỹ thuật. Đến đầu tháng 10.2026, phần lớn nội dung đã được thống nhất, chỉ còn một số vấn đề kỹ thuật cần tiếp tục làm rõ.

Tiến trình đàm phán này có ý nghĩa trực tiếp đối với hoạt động xuất khẩu của Việt Nam. Theo khuôn khổ thỏa thuận được hai bên công bố trước đó, Việt Nam dự kiến mở rộng khả năng tiếp cận thị trường cho hàng hóa Mỹ, trong khi Washington duy trì mức thuế đối ứng 20% đối với phần lớn hàng nhập khẩu từ Việt Nam và xem xét miễn thuế cho một số nhóm sản phẩm.

Các kiến nghị của Tesla, Samsung và những hiệp hội doanh nghiệp cho thấy một bộ phận nhà sản xuất tại Mỹ cũng có lợi ích gắn với nguồn cung từ Việt Nam. Trong khi đó, các ngành thép, gỗ và nội dung số muốn Washington sử dụng sức ép thương mại để xử lý những vấn đề họ cho là bất cập trong cạnh tranh và bảo hộ quyền sở hữu.

Kết quả cuộc điều tra SHTT dự kiến trước ngày 29.11 sẽ là một phép thử đối với nỗ lực giải trình của Việt Nam. Những biện pháp đã triển khai trong nước, hồ sơ phản hồi USTR và tiến độ đàm phán thương mại sẽ là các yếu tố quan trọng trong quá trình hai bên xử lý bất đồng, trước khi Mỹ quyết định có áp dụng thêm biện pháp thương mại hay không.