Trong những cuộc trò chuyện với các nhà sáng lập doanh nghiệp vừa và nhỏ, tôi thường nghe một câu gần như giống nhau, bất kể họ làm thương mại, sản xuất hay dịch vụ: “Giữ được doanh thu trong bối cảnh này đã khó, còn chuyện lên tầm trung thì thôi, để sau em ạ”.

Điều khiến tôi chú ý không hẳn là sự bi quan. Đó là cách họ nói câu ấy bình thản, như thể việc một doanh nghiệp nhỏ khó lớn lên vốn dĩ là chuyện bình thường.

Tính đến ngày 31.12.2024, cả nước có 30.746 doanh nghiệp vừa, chỉ chiếm 3,7% tổng số gần 839.000 doanh nghiệp, theo Sách trắng doanh nghiệp Việt Nam 2026 của Cục Thống kê. Đây cũng là nhóm tăng chậm nhất trong năm 2024, với mức tăng 6,5% so với cuối năm trước.

Trong khi đó, cơ cấu doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu tập trung ở hai nhóm nhỏ nhất. Tính đến cuối năm 2024, hai nhóm doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ cộng lại chiếm 93,7% tổng số doanh nghiệp. 

Sự mỏng của tầng giữa càng đáng chú ý khi đặt cạnh hiệu quả kinh doanh. Có 74,9% doanh nghiệp vừa báo lãi, gần với mức 78,1% của nhóm doanh nghiệp lớn và cao hơn đáng kể so với 66,1% ở nhóm nhỏ. Tỉ lệ thua lỗ của doanh nghiệp vừa là 24,7%, so với 21,6% ở nhóm lớn và 32,8% ở nhóm nhỏ. 

Đây là điểm khiến tôi nghĩ nhiều hơn về khái niệm “the missing middle”, tức khoảng trống ở tầng doanh nghiệp trung gian.

Nghiên cứu “Tính kinh tế theo quy mô, thiếu hụt các doanh nghiệp quy mô trung gian và hàm ý chính sách đối với hỗ trợ phát triển và đổi mới công nghệ của doanh nghiệp” của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam ra mắt năm 2020 cũng ghi nhận hiện tượng thiếu hụt doanh nghiệp quy mô trung gian tại Việt Nam thực sự tồn tại. Điều này gợi ý rằng khi phát triển lên quy mô trung gian, doanh nghiệp không chỉ khó lớn lên mà còn khó duy trì hiệu quả hoạt động.

Tại sao tầng giữa lại quan trọng đến vậy?

Hãy nhìn vào cấu trúc xuất khẩu. Khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chiếm khoảng 77% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam trong năm 2025. Trong khi đó, khu vực doanh nghiệp trong nước gồm phần lớn các đơn vị nhỏ và siêu nhỏ, chủ yếu phục vụ thị trường nội địa.

Về lý thuyết, doanh nghiệp vừa chính là cầu nối giữa hai khu vực. Khi đủ lớn, một doanh nghiệp Việt Nam có thể đáp ứng yêu cầu của các tập đoàn đa quốc gia, trở thành nhà cung cấp trong chuỗi sản xuất, rồi từ đó tiếp cận công nghệ, quy trình và tiêu chuẩn quản trị cao hơn. Nhưng nếu chỉ 3,7% doanh nghiệp thuộc nhóm quy mô vừa, chiếc cầu nối ấy khó có thể rộng như kỳ vọng.

Samsung là một ví dụ. Tập đoàn này vào Việt Nam năm 2008. Đến năm 2014, sau sáu năm đầu tư, chỉ có bốn doanh nghiệp Việt Nam đủ tiêu chuẩn trở thành nhà cung cấp cấp 1. Đến năm 2017, con số này tăng lên 29, trong khi tỉ lệ nội địa hóa được công bố đạt 57%. Tuy nhiên, phần lớn tỉ lệ nội địa hóa đó đến từ các nhà cung cấp FDI khác có nhà máy tại Việt Nam, thay vì doanh nghiệp Việt Nam.

Vấn đề vì thế không chỉ là một doanh nghiệp có đủ kỹ năng kỹ thuật để sản xuất linh kiện hay không. Để trở thành nhà cung cấp cấp 1 cho một tập đoàn toàn cầu, doanh nghiệp còn phải duy trì chất lượng ổn định trong nhiều năm, có hệ thống kiểm soát, đủ sức chịu đựng chu kỳ thanh toán dài và có đội ngũ quản lý đủ vững để hoạt động không phụ thuộc vào một vài cá nhân. Nói cách khác, doanh nghiệp cần xây dựng được một tổ chức đủ năng lực để lớn lên, chứ không chỉ sở hữu những cá nhân giỏi.

Những rào cản

Và đây là lúc câu chuyện trở nên phức tạp hơn. Tại sao khoảng trống ở tầng giữa vẫn tồn tại sau nhiều thập niên thu hút FDI, mở rộng tín dụng và phát triển thị trường vốn?

Một số rào cản nằm ngay trong cách hệ thống vận hành. Tín dụng dựa nhiều vào tài sản thế chấp khiến doanh nghiệp thiếu bất động sản hay tài sản thế chấp khó tiếp cận vốn. Chỉ khoảng 30-35% doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận được vốn ngân hàng. 

Một rào cản khác xuất hiện khi hộ kinh doanh chuyển thành doanh nghiệp chính thức. Việc xóa bỏ thuế khoán từ đầu năm 2026 là một ví dụ. Minh bạch hóa hoạt động kinh doanh là điều kiện quan trọng để xây dựng một nền kinh tế hiện đại. Nhưng quá trình chuyển đổi cũng đặt ra thách thức cho nhóm hộ kinh doanh có ít năng lực kế toán và công nghệ nhất. Theo kết quả khảo sát do VCCI thực hiện trong tháng 6.2025, 73% hộ kinh doanh gặp khó khăn vì thiếu kiến thức và kỹ năng công nghệ, 53% cho rằng thủ tục phức tạp, trong khi gần một nửa lo ngại chi phí tuân thủ tăng.

Vẫn còn quá sớm để kết luận chính sách này sẽ khiến nhiều hộ kinh doanh phát triển thành doanh nghiệp hay chọn cách thu hẹp hoạt động. Nhưng câu hỏi cần theo dõi đã khá rõ: Liệu những thay đổi về thủ tục có giúp các đơn vị nhỏ bước vào khu vực kinh doanh chính thức và lớn lên, hay vô tình làm tăng chi phí của chính bước chuyển đó?

Nghị quyết 68 ban hành tháng 5.2025, với định hướng xác định kinh tế tư nhân là “một động lực quan trọng nhất” của nền kinh tế và mục tiêu có hai triệu doanh nghiệp vào năm 2030, đặt ra một tham vọng lớn. Tuy nhiên, số lượng doanh nghiệp không phải thước đo duy nhất cho sức khỏe của khu vực tư nhân. Hai triệu doanh nghiệp siêu nhỏ chưa chắc tạo nên một tầng doanh nghiệp trung gian đủ mạnh.

Có lẽ, chỉ số đáng theo dõi trong những năm tới còn là số doanh nghiệp vừa của Việt Nam tăng hay giảm, và bao nhiêu doanh nghiệp có thể duy trì hoạt động ở quy mô đó.

Nhìn ra thế giới, Italy và Hàn Quốc là hai bài học. Italy có nhiều doanh nghiệp nhỏ nhưng thiếu tầng doanh nghiệp trung gian; Hàn Quốc đối mặt với khoảng cách năng suất lớn giữa doanh nghiệp nhỏ và các tập đoàn lớn. Hai trường hợp cho thấy một nền kinh tế không chỉ cần nhiều doanh nghiệp nhỏ hay một số tập đoàn đầu tàu, mà còn cần đủ doanh nghiệp ở tầng giữa để kết nối hai đầu.

Với một người chủ doanh nghiệp, lớn lên đồng nghĩa với nhiều thứ hơn doanh thu: Thêm nhân sự, thêm trách nhiệm, thêm yêu cầu quản trị và những chi phí mà trước đó họ chưa phải gánh. Nếu mỗi nấc thang đều khiến việc kinh doanh trở nên khó khăn hơn trước khi mang lại lợi ích, lựa chọn đứng yên có thể là điều dễ hiểu.

Đồ thị tuần này vì thế không chỉ kể câu chuyện về doanh nghiệp nào có lãi nhiều hơn. Hãy cùng nghĩ về một câu hỏi lớn hơn: Việt Nam sẽ có bao nhiêu doanh nghiệp thực sự vượt qua được ngưỡng để lớn lên?