Mọi chuyện bắt đầu từ một hóa đơn thuế.

Tom, một giám đốc công nghệ sống tại Bắc Kinh, từng giao dịch cổ phiếu nước ngoài suốt nhiều năm mà hầu như không gặp phản ứng nào từ phía giới chức địa phương. Về mặt pháp lý, công dân Trung Quốc bị cấm mua bán cổ phiếu tại thị trường nước ngoài, ngoại trừ một số kênh được cho phép. Tuy vậy, hoạt động này vẫn diễn ra rất phổ biến. Với nhiều người, việc chính quyền để các lỗ hổng tồn tại suốt thời gian dài khiến họ tin rằng những giao dịch này ít nhất cũng phù hợp với tinh thần của pháp luật.

Dấu hiệu cảnh báo đầu tiên xuất hiện khi cơ quan thuế Trung Quốc gửi cho Tom hóa đơn 100.000 Nhân dân tệ, tương đương 14.750 USD, liên quan tới khoản lãi từ giao dịch cổ phiếu nước ngoài. Không lâu sau, giới chức tiến xa hơn nhiều khi chặn chính các kênh giúp Tom cùng hàng trăm ngàn người khác đầu tư ra nước ngoài.

Trung Quốc đang triển khai đợt cải tổ lớn nhất với hệ thống thuế xuyên biên giới trong nhiều thập niên trở lại đâu. Bắc Kinh đe dọa phạt ba công ty môi giới nổi tiếng tổng cộng ít nhất 330 triệu USD, cam kết siết chặt kiểm soát với các ngân hàng và âm thầm gia tăng sức ép với giới siêu giàu cùng các cấu trúc tài sản họ dùng để nắm giữ tài sản ở nước ngoài.

Sự thay đổi này có tác động sâu rộng, từ thị trường chứng khoán Hong Kong vốn được hỗ trợ bởi dòng tiền từ Trung Quốc đại lục, cho tới hàng loạt hãng luật, cố vấn tài chính và quỹ đầu tư chuyên hỗ trợ công dân Trung Quốc quản lý tài sản ở nước ngoài.

Giới chức đã mạnh tay với các cấu trúc quỹ tín thác được giới siêu giàu Trung Quốc ưa chuộng. Họ cũng siết các đợt niêm yết kiểu “red chip”, hình thức cho phép doanh nghiệp Trung Quốc huy động vốn ở nước ngoài mà ít chịu giám sát trực tiếp từ cơ quan thuế trong nước. Đồng thời, Bắc Kinh thực tế đã nâng thuế với các công ty đầu tư tư nhân và đầu tư mạo hiểm có vốn ngoại.

Cú sốc lớn nhất xuất hiện tuần trước khi nhà chức trách xử lý Futu, Tiger Brokers thuộc Up Fintech và Long Bridge với cáo buộc hoạt động trái phép tại đại lục do không có giấy phép. Cơ quan quản lý tuyên bố sẽ tịch thu toàn bộ “thu nhập bất hợp pháp” từ cả thực thể trong và ngoài nước của các công ty này. Cổ phiếu Futu và Up Fintech lao dốc, kéo theo làn sóng bán tháo nhiều doanh nghiệp Trung Quốc niêm yết tại Mỹ.

Futu và Up Fintech cho biết sẽ hợp tác với cơ quan chức năng. Trả lời Bloomberg News, Long Bridge nói công ty sẽ tuân thủ yêu cầu quản lý và triển khai toàn bộ biện pháp chấn chỉnh.

Citic Securities ước tính đợt siết chặt này có thể ảnh hưởng tới lượng tài sản trị giá khoảng 250 tỉ đô la Hong Kong, tương đương 32 tỉ USD, tại Hong Kong. Riêng Futu chiếm tới 180 tỉ đô la Hong Kong. Futu hiện cũng là một thế lực trên thị trường IPO Hong Kong khi tham gia nhiều thương vụ hơn bất kỳ công ty nào khác trong năm nay, theo dữ liệu Bloomberg tổng hợp.

Các động thái quản lý đang khiến cộng đồng ngân hàng tại Hong Kong lo ngại. Những tổ chức phụ thuộc lớn vào khách hàng đại lục đang tăng cường kiểm tra và đánh giá các biện pháp cần thiết để tránh vướng rắc rối với Bắc Kinh.

“Phục vụ khách hàng giàu có Trung Quốc ở nước ngoài giờ đã trở thành lĩnh vực phức tạp hơn nhiều và rủi ro cũng cao hơn,” Christopher Marquis, giáo sư quản trị Trung Quốc tại Đại học Cambridge, nhận định. “Những người làm việc trực tiếp với giới giàu Trung Quốc sẽ lo mình có thể trở thành Futu, Tiger Brokers hay Long Bridge tiếp theo.”

Tổng cục Thuế Trung Quốc chưa phản hồi đề nghị bình luận.

Trò chơi mèo vờn chuột

Trong nhiều năm, công dân Trung Quốc chuyển tiền ra nước ngoài luôn chơi trò chơi mèo vờn chuột với nhà chức trách. Hạn mức chính thức cho dòng tiền chảy ra nước ngoài là 50.000 USD mỗi người mỗi năm, nhưng nhiều người dùng ngân hàng ngầm, tiền mã hóa và thậm chí tạo giao dịch nhập khẩu giả để chuyển thêm tiền.

Bắc Kinh nhiều năm qua liên tục siết kiểm soát dòng tiền này. Cuối tháng 5, giới chức Trung Quốc có bước đi táo bạo nhất từ trước tới nay.

Ủy ban Chứng khoán Trung Quốc, ngân hàng Nhân dân Trung Quốc, bộ Công an Trung Quốc cùng năm cơ quan khác ban hành kế hoạch chung nhằm triệt phá các dịch vụ đầu tư nước ngoài trái phép nhắm tới nhà đầu tư đại lục. Giới chức cảnh báo các ngân hàng sẽ bị giám sát chặt chẽ hơn, còn các công ty cung cấp tài khoản cho nhà đầu tư xuyên biên giới phải tăng cường tuân thủ quy định.

Khoảng 10 phút sau khi tuyên bố chung được công bố, cơ quan quản lý thông báo hành động với Futu, Up Fintech và Long Bridge. Chỉ trong một phiên giao dịch, vốn hóa của Futu và Up Fintech mất hơn một phần tư. Long Bridge chưa niêm yết. Sau đó, giới chức Hong Kong cũng tuyên bố sẽ siết quy định với các tài khoản của nhà đầu tư Trung Quốc đại lục và cảnh báo rủi ro rửa tiền.

“Phần lớn đồng nghiệp của tôi, cũng như đa số khách hàng, hoàn toàn không chuẩn bị cho tin tức này,” ông Hongtao Sun, đối tác tại Enpact (Nhật Bản) Family Office, cho biết. Ông nói thêm nhiều đối thủ đã cố giảm nhẹ nguy cơ bị siết quản lý để duy trì hoạt động kinh doanh.

Tuy nhiên, các dấu hiệu cảnh báo đã xuất hiện từ trước. Chiến dịch công khai này nối tiếp hàng loạt động thái âm thầm trong nội địa Trung Quốc, nơi cơ quan thuế ngày càng mạnh tay nhằm tăng nguồn thu từ giới giàu.

Tại Bắc Kinh, Thượng Hải và Quảng Châu, nhiều người được thông báo rằng cuộc điều tra thuế có thể truy ngược ít nhất tới năm 2018, theo những người am hiểu vấn đề.

Những người bị nhắm tới thường rất giàu, nhiều trường hợp sở hữu hơn 30 triệu USD trong tài khoản. Họ thường là người gốc Trung Quốc đã nhập quốc tịch nước ngoài rồi quay về sinh sống tại Trung Quốc. Một số sử dụng quỹ tín thác ở nước ngoài để quản lý tài sản.

Những người bị liên hệ có thể phải nộp thuế tới 20% với lợi nhuận đầu tư, kèm nguy cơ bị phạt do chậm nộp, theo các nguồn tin. Họ cho biết mức cuối cùng đôi khi vẫn có thể thương lượng.

Không có thông báo chính thức nào được ban hành. Thay vào đó là các cuộc đàm phán riêng giữa cá nhân và cơ quan thuế địa phương. Trong một số trường hợp cực đoan, cơ quan thuế còn dọa gọi cảnh sát để gia tăng áp lực.

Nỗi đau từ bất động sản

Chiến dịch thuế quy mô lớn này diễn ra đúng thời điểm nhạy cảm với giới chức Trung Quốc.

Nhiều năm qua, chính quyền địa phương phụ thuộc lớn vào doanh thu bán đất, qua đó giảm mức độ lệ thuộc vào hỗ trợ từ Bắc Kinh. Tuy nhiên, nguồn thu liên quan đến bất động sản của chính quyền địa phương đã giảm 48% trong giai đoạn năm năm tính tới 2025, buộc giới chức phải tìm nguồn tài chính mới.

Có một nghịch lý trong việc Trung Quốc tìm cách đánh thuế tài sản ở nước ngoài để bù đắp suy thoái bất động sản. Chính cuộc khủng hoảng nhà đất lại là nguyên nhân lớn khiến giới giàu Trung Quốc muốn chuyển tiền ra nước ngoài vì niềm tin vào nền kinh tế đã suy giảm mạnh.

“Nhiều bạn bè tôi đang tìm cách mở tài khoản ở nước ngoài và đầu tư cổ phiếu Mỹ,” Luis, nhân viên một công ty tư vấn tại Thượng Hải từng giao dịch qua cả Futu và Long Bridge, cho biết. “Một người như tôi còn có thể làm gì ở Trung Quốc? Mua nhà rồi mắc kẹt với khoản vay thế chấp 30 năm trong lúc giá nhà lao dốc sao?”

Theo dữ liệu của công ty môi giới bất động sản Centaline, giá nhà tại Trung Quốc hiện thấp hơn khoảng một phần ba so với đỉnh năm 2021. Một số chuyên gia Phố Wall cho rằng giai đoạn tồi tệ nhất có thể sắp kết thúc, nhưng dữ liệu hiện nay vẫn rất ảm đạm. Tin tích cực hiếm hoi là giá giảm chậm hơn trước thay vì bắt đầu tăng trở lại.

Theo ước tính của viện Tài chính Quốc tế, các hộ gia đình, tổ chức và doanh nghiệp Trung Quốc đã chuyển khoảng 807 tỉ USD ra nước ngoài trong năm ngoái, mức cao nhất từ trước tới nay.

Giới chức Trung Quốc đã đạt tiến triển đáng kể trong việc mở rộng cơ sở thuế. Dữ liệu chính thức cho thấy doanh thu thuế thu nhập cá nhân năm ngoái tăng 11,5% so với năm 2024 lên mức kỷ lục 1,62 ngàn tỉ Nhân dân tệ. Tuy nhiên, chừng đó vẫn chưa đủ bù đắp thiếu hụt và cơ quan quản lý đã mở rộng chiến dịch sang các quỹ đầu tư, quỹ tín thác cùng nhiều cấu trúc tài chính vốn được giới siêu giàu ưa chuộng.

Theo các nguồn tin, nhà chức trách yêu cầu một số người thụ hưởng quỹ tín thác ở nước ngoài khai báo chi tiết tài sản, bao gồm thu nhập cổ tức và lợi nhuận từ bán cổ phiếu.

Giới chức cũng bắt đầu áp thuế cao hơn với nhà đầu tư nước ngoài trong các quỹ QFLP, mô hình phổ biến cho phép nhà đầu tư ngoại mua tài sản tại Trung Quốc. Không có luật mới nào được ban hành chính thức. Thay vào đó, cơ quan thuế địa phương âm thầm diễn giải lại luật hiện hành.

Trước đây, nhà đầu tư nước ngoài rút vốn khỏi các thương vụ thông qua QFLP thường chỉ chịu khoảng 10% thuế khấu lưu với lãi vốn, mức được xem là thấp và đơn giản. Theo cách áp dụng mới, khoản lợi nhuận tương tự có thể bị đánh thuế thu nhập doanh nghiệp 25%, cao hơn gấp đôi mức cũ, theo hãng luật DLA Piper.

Trong một số trường hợp, cách tính mới còn được áp dụng hồi tố. Nhà đầu tư nước ngoài bị yêu cầu rà soát lại hồ sơ khai thuế của các năm trước theo cách hiểu mới, làm dấy lên nguy cơ truy thu thuế lớn và rủi ro tuân thủ.

Quy định ngày càng chặt hơn

Tác động dài hạn từ chiến dịch siết thuế của Trung Quốc sẽ phụ thuộc một phần vào phản ứng của giới siêu giàu trong nước. Các ngân hàng tư nhân cùng hãng luật chuyên tư vấn tài sản và thuế có thể bước vào giai đoạn bùng nổ nhu cầu, miễn là họ tìm được cách giảm bớt tác động cho khách hàng.

Tuy nhiên, thiệt hại là điều khó tránh khỏi. Một số ngân hàng tại Hong Kong đã bắt đầu siết kiểm tra với khách hàng đại lục mở tài khoản tiết kiệm và đầu tư tại thành phố này, qua đó ảnh hưởng tới một trong những nhóm khách hàng lớn nhất của họ.

Theo các nguồn tin, nhiều ngân hàng lớn của Trung Quốc đã tạm ngừng mở tài khoản đầu tư và quản lý tài sản cho cư dân đại lục. Các ngân hàng cũng nâng điều kiện với người đại lục muốn mở tài khoản tiết kiệm và tăng cường yêu cầu thẩm định.

Các ngân hàng lớn nhất Hong Kong nhiều năm qua hưởng lợi nhờ khả năng thu hút dòng tiền Trung Quốc. BOC Hong Kong cho biết số khách hàng cao cấp xuyên biên giới tăng 21% trong năm 2025. HSBC ghi nhận lượng khách hàng tại Hong Kong tăng khoảng 30% kể từ tháng 1.2023, trong đó hai phần ba là khách hàng HSBC One không cư trú.

Sức hút của Hong Kong với người Trung Quốc đại lục từ lâu là quân bài quan trọng giúp thành phố cạnh tranh trong cuộc đua thu hút giới siêu giàu. Theo báo cáo gần đây của Boston Consulting, Hong Kong vừa vượt Thụy Sĩ để trở thành trung tâm quản lý tài sản xuyên biên giới lớn nhất thế giới.

Các động thái mới cũng khiến những kênh vốn đã hạn chế dành cho nhà đầu tư đại lục mua cổ phiếu nước ngoài càng bị thu hẹp. Những người có ít nhất 500.000 nhân dân tệ trong tài khoản môi giới nội địa có thể mua cổ phiếu niêm yết tại Hong Kong thông qua chương trình Stock Connect. Tuy nhiên, để tiếp cận các thị trường khác, họ phải mua quỹ tham gia chương trình QDII.

Chương trình này bị giới hạn ở hạn mức 176 tỉ USD, quá nhỏ so với khoảng 25 ngàn tỉ USD tiền tiết kiệm hộ gia đình tại Trung Quốc.

Nhà đầu tư Trung Quốc đặc biệt quan tâm thị trường chứng khoán Mỹ, nơi cổ phiếu công nghệ, bao gồm cả một số doanh nghiệp hàng đầu của Trung Quốc, tăng mạnh nhờ làn sóng hưng phấn quanh AI.

Tuy nhiên, với nhiều người Trung Quốc, mức sinh lời tiềm năng giờ không còn đủ hấp dẫn để đánh đổi rủi ro.

Zhuang, một nhà đầu tư giàu có tại Trung Quốc, cho biết ông đã nhân đôi tài sản trong một năm qua nhờ giao dịch cổ phiếu Mỹ. Tuy nhiên, ông không còn muốn đối mặt nguy cơ bị giới quản lý trong nước chú ý. Zhuang đã bắt đầu đóng toàn bộ vị thế đầu tư và sẽ chuyển tiền sang thị trường cổ phiếu hạng A trong nước.