Cuộc cạnh tranh trí tuệ nhân tạo (AI) đang bước vào giai đoạn mới khi các mô hình do doanh nghiệp Trung Quốc phát triển nhanh chóng thu hẹp khoảng cách năng lực so với đối thủ Mỹ, đồng thời sở hữu chi phí triển khai thấp hơn đáng kể. Diễn biến này tạo áp lực lên các công ty dẫn đầu như OpenAI hay Anthropic, đồng thời đặt Washington trước lựa chọn khó khăn: bảo vệ lợi thế công nghệ quốc gia hay duy trì một hệ sinh thái AI cởi mở để thúc đẩy đổi mới.

Những tuần gần đây, hàng loạt mô hình AI mới của Trung Quốc liên tục gây chú ý trên bảng xếp hạng quốc tế. Kimi K3 của Moonshot AI hay Qwen 3.8 Max của Alibaba đạt kết quả ngang ngửa, thậm chí vượt trội một số hệ thống Mỹ ở các tác vụ lập trình, suy luận logic và xử lý ngôn ngữ.

Điều khiến giới công nghệ Mỹ quan tâm hơn cả chính là cách tiếp cận phân phối. Phần lớn các mô hình này được phát hành dưới dạng mã trọng số mở (open-weight), cho phép doanh nghiệp tải về, triển khai trên hạ tầng riêng và tinh chỉnh theo dữ liệu nội bộ. Với nhiều tổ chức, đây trở thành lựa chọn hấp dẫn nhờ tính linh hoạt và chi phí thấp hơn so với việc trả phí liên tục cho các mô hình đóng qua dịch vụ đám mây.

Sự dịch chuyển này đã khơi dậy cuộc tranh luận gay gắt giữa Thung lũng Silicon và Washington về việc Mỹ có nên hạn chế sự lan tỏa của các mô hình AI Trung Quốc hay không.

OpenAI và Anthropic là hai doanh nghiệp lên tiếng mạnh mẽ nhất về rủi ro từ mô hình AI mở. Các chuyên gia của hai gã khổng lồ dẫn đầu thị phần AI của Mỹ cho rằng xu hướng này có thể dẫn đến tình trạng AI trở thành hạ tầng công cộng do nhà nước kiểm soát, thay vì phát triển theo cơ chế thị trường tự do.

Trong bài đăng trên mạng xã hội X, Ball nhận định nếu mô hình mở trở thành xu hướng chủ đạo, động lực đầu tư vào các hệ thống AI tiên tiến sẽ suy giảm mạnh. Việc hàng triệu người sử dụng miễn phí hoặc với chi phí rất thấp những mô hình mạnh sẽ khiến doanh nghiệp khó thu hồi vốn khổng lồ đã đổ vào hạ tầng tính toán. Ông gọi đây là kịch bản “phản địa đàng” và kỳ vọng chính quyền Mỹ sẽ có biện pháp hạn chế sự phụ thuộc vào mô hình mở. Ball nhấn mạnh quan điểm của ông mang tính cá nhân và không đại diện cho OpenAI.

Lập luận của Ball phản ánh thách thức thực tế trong ngành. Các mô hình tiên tiến hiện đòi hỏi hàng chục tỉ USD cho trung tâm dữ liệu, chip AI, điện năng và nhân lực nghiên cứu. Khi thị trường chuyển hướng sang các lựa chọn giá rẻ hoặc miễn phí, khả năng hoàn vốn của những doanh nghiệp tiên phong sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Dario Amodei, đồng sáng lập kiêm CEO Anthropic, cũng nhiều lần bày tỏ lo ngại. Trong phỏng vấn với Bloomberg tháng 6, ông cảnh báo rằng việc bất kỳ ai cũng có thể tải về mô hình sở hữu năng lực an ninh mạng mạnh sẽ tạo ra rủi ro lớn. Khi mô hình nằm ngoài sự kiểm soát của nhà phát triển, việc theo dõi, ngăn chặn và cập nhật biện pháp an toàn trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Tuy nhiên, quan điểm từ OpenAI và Anthropic chưa nhận được sự đồng thuận hoàn toàn. Nhiều nhà nghiên cứu và nhà đầu tư cho rằng những cảnh báo về an ninh chỉ phản ánh một phần vấn đề. Yếu tố thương mại cũng đóng vai trò quan trọng khi hai công ty này đang hướng tới các đợt IPO và cần bảo vệ vị thế cạnh tranh trước làn sóng mô hình giá rẻ.

David Sacks, nhà đầu tư mạo hiểm kiêm Cố vấn AI của Nhà Trắng, phản ứng gay gắt trước phát biểu của Dean Ball. Ông cho rằng sử dụng quy định để tạo rào cản với đối thủ là biểu hiện của chiến lược “chiếm lĩnh cơ quan quản lý” – doanh nghiệp thúc đẩy quy định có lợi cho mình và gây khó khăn cho đối thủ mới. Sacks nhấn mạnh rằng biến sự mơ hồ trong chính sách thành lợi thế cạnh tranh là điều không nên xảy ra trong lĩnh vực công nghệ phát triển nhanh như AI.

Nhiều nhà đầu tư khác đồng tình, lập luận rằng nếu doanh nghiệp Mỹ thực sự giữ được khoảng cách công nghệ lớn, thì sự xuất hiện của mô hình Trung Quốc sẽ khó tạo ra mối đe dọa đáng kể.

Sức hút lớn của các mô hình Trung Quốc đến từ chi phí triển khai thấp. Doanh nghiệp có thể tải mô hình về máy chủ riêng, tinh chỉnh theo nhu cầu và vận hành mà không phải trả phí theo số lượng truy vấn như các nền tảng thương mại. Với các công ty lớn chú trọng bảo mật dữ liệu, giải pháp này vừa giảm chi phí vừa hạn chế rủi ro khi không phải gửi dữ liệu nhạy cảm lên máy chủ bên thứ ba.

Xu hướng này đang thúc đẩy tốc độ ứng dụng AI Trung Quốc tại nhiều doanh nghiệp Mỹ. Nếu khoảng cách năng lực tiếp tục thu hẹp trong khi chênh lệch giá vẫn lớn, nhiều khách hàng doanh nghiệp có thể chuyển sang các lựa chọn tiết kiệm hơn, đe dọa vị thế dài hạn của OpenAI và Anthropic.

Thực tế cho thấy ngay cả các công ty Mỹ cũng đang điều chỉnh chiến lược. Thinking Machines Lab – do cựu Giám đốc Công nghệ OpenAI Mira Murati sáng lập – vừa ra mắt mô hình AI mã trọng số mở đầu tiên. Nvidia thu hút sự chú ý với Nemotron 3 Ultra, còn Reflection AI (startup được Nvidia hậu thuẫn) dự kiến phát hành mô hình mở vào cuối năm.

Ngay cả OpenAI cũng thay đổi cách tiếp cận. CEO Sam Altman từng thừa nhận việc công ty quá tập trung vào mô hình đóng trong giai đoạn đầu có thể chưa phải lựa chọn tối ưu. Hiện nay, OpenAI đang phát triển song song cả mô hình mở bên cạnh các sản phẩm thương mại chủ lực.

Cuộc tranh luận không dừng lại ở giới công nghệ mà đã lan sang các cơ quan hoạch định chính sách. Trong năm qua, giới chức Mỹ đã xem xét nhiều biện pháp hạn chế ảnh hưởng của AI Trung Quốc, từ đưa một số doanh nghiệp vào danh sách hạn chế thương mại, ban hành cảnh báo an ninh quốc gia, đến xây dựng sắc lệnh hành pháp nhắm vào mô hình mở.

Tuy nhiên, các đề xuất này vẫn chưa được triển khai do tồn tại sự chia rẽ ngay trong nội bộ chính quyền. Một bên cho rằng Mỹ cần hành động sớm để bảo vệ các lĩnh vực nhạy cảm như quốc phòng và hạ tầng trọng yếu. Bên kia lo ngại các biện pháp cứng rắn sẽ làm suy giảm sức cạnh tranh của chính doanh nghiệp Mỹ – những đơn vị cũng đang phát triển mô hình mở.

Sự chia rẽ này khiến tiến độ ban hành sắc lệnh hành pháp mới về AI diễn ra chậm hơn dự kiến. Theo kế hoạch, các doanh nghiệp phát triển mô hình mạnh nhất sẽ phải cung cấp quyền truy cập sớm cho chính phủ khoảng 30 ngày trước khi phát hành chính thức nhằm đánh giá rủi ro.

Một trong những mối quan tâm lớn nhất của Washington là nguy cơ an ninh mạng và vũ khí sinh học. Khi mô hình AI mạnh được phát hành tự do, bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào cũng có thể khai thác chúng cho mục đích tấn công mạng, phát triển phần mềm độc hại hoặc nghiên cứu tác nhân sinh học nguy hiểm. Khác với mô hình đóng – vốn cho phép nhà phát triển kiểm soát và cập nhật bảo vệ – mô hình mở vận hành trên hạ tầng riêng nên gần như nằm ngoài tầm kiểm soát.

Năm ngoái, Quốc hội Mỹ đã cấm sử dụng mô hình DeepSeek trên mạng lưới liên bang và quốc phòng vì lo ngại an ninh. Dù vậy, Washington vẫn chưa áp dụng các hạn chế rộng lớn hơn đối với AI Trung Quốc.

Thách thức khác đến từ kỹ thuật “chưng cất” mô hình – phương pháp cho phép tạo ra các phiên bản nhỏ hơn nhưng vẫn giữ hiệu năng tương đối cao bằng cách học từ output của hệ thống tiên tiến. Nhiều doanh nghiệp Trung Quốc được cho là đang tận dụng kỹ thuật này để rút ngắn khoảng cách với Mỹ, khiến cuộc đua AI không chỉ phụ thuộc vào quy mô đầu tư mà còn nằm ở khả năng tối ưu thuật toán và giảm chi phí.

Sự nổi lên của các mô hình AI Trung Quốc đang tạo áp lực đồng thời trên ba mặt trận: Cạnh tranh thương mại, chính sách công nghệ và an ninh quốc gia. Doanh nghiệp Mỹ phải tìm cách duy trì động lực đầu tư vào mô hình tiên tiến giữa lúc thị trường tràn ngập lựa chọn giá rẻ. Còn với Washington, vấn đề trở nên phức tạp hơn: Siết chặt quá mức có thể kìm hãm chính doanh nghiệp nội địa, trong khi nới lỏng lại có nguy cơ để ảnh hưởng từ Trung Quốc lan rộng.

Cuộc tranh luận này đã vượt xa phạm vi cạnh tranh giữa các công ty công nghệ. Nó phản ánh cuộc chạy đua dài hạn để định hình hạ tầng AI toàn cầu.