Hai năm trước, tôi từng có một chuyến đi Nhật Bản vào mùa hoa anh đào. Mọi thứ gần như hoàn hảo, cho đến khi tôi ghé vào một quán ăn nhỏ trong hẻm ở Kyoto. Chủ quán là một cụ bà ngoài 80 tuổi, lưng còng, mắt đã mờ, tay run run vẫn tự mình chiên trứng và phục vụ khách. Một hình ảnh khiến tôi suy nghĩ miên man. Và có lẽ sớm thôi, Việt Nam sẽ không còn xa lạ với những lát cắt đời sống như vậy.

Dữ liệu từ viện Nghiên cứu Gia đình và Giới cho thấy một sự chuyển dịch sâu sắc trong cách người cao tuổi Việt Nam sống trong hơn hai thập kỷ. Tỉ lệ sống cùng con giảm mạnh từ 79,73% giai đoạn 1992-1993 xuống còn 28,4% vào năm 2017. Ngược lại, tỉ lệ sống với bạn đời tăng lên 50,4%, trong khi sống một mình cũng tăng nhanh từ 3,47% lên 20,5%, đặc biệt tăng tốc sau năm 2015.

Đây là một đồ thị phản ánh rõ ràng sự thu hẹp của mô hình gia đình nhiều thế hệ, nhường chỗ cho gia đình hạt nhân và xu hướng độc lập của người cao tuổi. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ, càng độc lập về mặt hình thức, người cao tuổi càng đối mặt với rủi ro lớn hơn về an sinh và chăm sóc dài hạn.

Tại hội thảo chuyên đề về chính sách bảo trợ xã hội và thích ứng với già hóa dân số ngày 9.4 vừa qua, ông Tô Đức, cục trưởng cục Bảo trợ xã hội, cho biết người từ 60 tuổi trở lên hiện chiếm hơn 16% dân số Việt Nam và dự báo đến năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn “dân số già”. Đáng chú ý, quá trình chuyển đổi này chỉ diễn ra trong khoảng 20-25 năm, nhanh hơn đáng kể so với các quốc gia phát triển.

Áp lực không chỉ đến từ tốc độ, mà còn từ cấu trúc. Khoảng 70% người cao tuổi sống ở nông thôn, nhiều người không có lương hưu hoặc nguồn thu nhập ổn định. Nhu cầu chăm sóc sức khỏe và dịch vụ dài hạn tăng lên, trong khi mô hình gia đình truyền thống, vốn là “hệ thống an sinh tự nhiên”, đang dần suy yếu.

Hiện Việt Nam đang trợ giúp gần 5 triệu đối tượng bảo trợ xã hội, trong đó người cao tuổi chiếm khoảng 50%. Tuy nhiên, mức trợ cấp còn thấp và hệ thống dịch vụ vẫn trong quá trình hoàn thiện.

Trong bối cảnh đó, một hướng tiếp cận mới đang dần hình thành: Thay vì chỉ “quản lý già hóa”, nhiều quốc gia đã chuyển sang “phát triển kinh tế bạc”. Theo TS Feng Wemeng, kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy cần xây dựng khung pháp lý rõ ràng và phát triển các hệ sinh thái dịch vụ như chăm sóc thông minh, giáo dục cho người cao tuổi hay các mô hình y tế chuyên biệt.

Già hóa dân số: Gánh nặng hay cơ hội?

Quan điểm này cũng được nhấn mạnh trong các nghiên cứu quốc tế: Già hóa dân số không nhất thiết làm suy giảm tăng trưởng nếu người cao tuổi tiếp tục tham gia vào nền kinh tế. Thực tế tại Nhật Bản cho thấy các lĩnh vực như robot chăm sóc, nhà ở thông minh hay du lịch dành cho người cao tuổi đã trở thành những ngành công nghiệp quy mô lớn.

Tại Việt Nam, tư duy chính sách cũng đang dịch chuyển. Ngày 11.3.2026, tại hội thảo về kinh tế bạc, thủ tướng Phạm Minh Chính nhận định rằng, “đây là một chủ đề có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển bền vững”, khi già hóa dân số vừa tạo áp lực lên an sinh, vừa mở ra cơ hội cho các mô hình tăng trưởng mới.

Tiềm năng là rõ ràng. Từ chăm sóc sức khỏe, tài chính - bảo hiểm, đến đô thị thân thiện với người cao tuổi và du lịch nghỉ dưỡng, tất cả đều là những thị trường đang mở rộng. Trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương, quy mô kinh tế bạc được ước tính đạt khoảng 4,6 ngàn tỉ USD vào năm 2025.

Nhưng thách thức đi kèm cũng không nhỏ. Đó là khoảng trống chính sách, sự thiếu đồng bộ trong hệ thống dịch vụ và quan trọng hơn là nhận thức xã hội: Liệu người cao tuổi được nhìn nhận như một gánh nặng hay một nguồn lực.

Quay lại với hình ảnh cụ bà ở Kyoto, có lẽ điều đáng suy nghĩ không phải là bà vẫn phải làm việc ở tuổi 80, mà là bà vẫn có thể làm việc, vẫn có vai trò trong nền kinh tế và xã hội. Đó chính là khác biệt giữa một xã hội “già đi” và một xã hội “già nhưng vẫn vận hành”.