Percy Lee và Gloria Kwok từng vạch ra kế hoạch sinh con sau khi hoàn thành luận án và lấy bằng tiến sĩ ngành khoa học xã hội tại các trường đại học ở Hong Kong. Nhưng đứa bé đến sớm hơn dự tính. Hai người vừa phải chăm con vào ban đêm, vừa học tập và nghiên cứu, và vừa phải tính toán từng khoản chi cho tiền thuê nhà, trợ cấp và chi phí chăm sóc trẻ.

Đầu năm nay, họ nhận khoản thưởng 20.000 HKD (2.550 USD) cho trẻ sơ sinh từ chính quyền Hong Kong và nhanh chóng dùng số tiền này để mua cũi, xe đẩy và tã. Ngay sau đó, một email khác xuất hiện, lần này từ tổ chức thiện nguyện của một tỉ phú địa phương. Lee và Kwok mỗi người nhận thêm 50.000 HKD từ Quỹ Genovation do James Liang, đồng sáng lập kiêm chủ tịch Trip, thành lập. Quỹ này hỗ trợ tài chính cho nghiên cứu sinh tiến sĩ toàn thời gian sinh con tại thành phố. Khoản tiền giúp họ thuê người trông trẻ trong những tuần đầu sau sinh và cho phép Kwok tham gia chuyến khảo sát phục vụ nghiên cứu.

“Bạn bè nói con chúng tôi rất may mắn, như thể đứa trẻ nhận được học bổng ngay từ khi chào đời,” Lee, 31 tuổi, cho biết. Anh dự đoán nguồn hỗ trợ này sẽ khiến các nghiên cứu sinh tiến sĩ khác cởi mở hơn với việc sinh con. “Mọi người đều thấy điều này mới mẻ và thú vị,” anh nói thêm.

Trên khắp Đông Á, ngày càng nhiều tỉ phú sử dụng tài sản cá nhân để đối phó với tình trạng tỉ lệ sinh giảm mạnh, vấn đề mà các chính phủ vẫn chưa cải thiện đáng kể dù đã triển khai nhiều chính sách như giảm thuế hay trợ cấp tài chính. Họ kỳ vọng các doanh nhân khác sẽ làm theo, nhưng cũng thừa nhận nỗ lực cá nhân chỉ tạo ra thay đổi nhỏ và chưa thể giải quyết bài toán ở cấp quốc gia.

Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc nằm trong nhóm có tỉ lệ sinh thấp nhất thế giới, thấp hơn đáng kể so với Mỹ và nhiều quốc gia phương Tây. Tại Trung Quốc, tiền lương tăng chậm và tỉ lệ thất nghiệp cao ở người trẻ làm giảm khả năng sinh con. Chi phí giáo dục tăng và văn hóa làm việc khắc nghiệt cũng tạo thêm áp lực. Ở Hàn Quốc, nơi dân số đang giảm, nhiều cặp vợ chồng cho biết họ khó có thể cùng lúc chi trả nhà ở và nuôi con.

Giới doanh nhân hàng đầu châu Á ngày càng lên tiếng về cuộc khủng hoảng nhân khẩu học mà họ cho rằng có thể làm suy yếu năng lực cạnh tranh kinh tế và đe dọa tương lai doanh nghiệp. Nhiều công ty triển khai chính sách thân thiện với cha mẹ, thưởng tiền cho nhân viên sinh con và hỗ trợ thêm cho hôn nhân, gia đình, bao gồm tăng số ngày nghỉ.

Quan điểm khuyến sinh

Tại Mỹ, các tỉ phú Elon Musk và Peter Thiel tích cực thúc đẩy quan điểm khuyến sinh. Họ cho rằng tỉ lệ sinh giảm tại một số quốc gia đặt ra thách thức mang tính nền tảng đối với tăng trưởng kinh tế, đổi mới dài hạn và sức sống của xã hội phương Tây.

Musk nhiều lần cảnh báo nguy cơ sụt giảm dân số và kêu gọi mọi người sinh thêm con. Ông cũng thể hiện quan điểm này qua việc có hơn một chục người con. Doanh nhân Thung lũng Silicon Peter Thiel xem xu hướng giảm sinh là một rủi ro chính trị, cho rằng cấu trúc dân số đảo ngược có thể làm thay đổi hành vi cử tri và ưu tiên chính sách. Nhà sáng lập Telegram Pavel Durov góp thêm góc nhìn khác khi hiến tinh trùng miễn phí cho các ca thụ tinh trong ống nghiệm và dự định để lại tài sản cho các con, tạo nên một sắc thái tự do cá nhân rõ nét trong cuộc thảo luận.

Tuy vậy, áp lực lớn nhất xuất hiện tại Đông Á, nơi giới trẻ ngày càng không muốn sinh con. Các tập đoàn trong khu vực đang tìm cách can thiệp khi chính sách nhà nước chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng.

Tại Hàn Quốc, các tỉ phú Chang Byung-gyu và Lee Joong-keun biến chính sách doanh nghiệp thành công cụ tác động xã hội. Công ty Krafton của Chang trả khoảng 43.000 USD cho mỗi lần nhân viên sinh con, kèm các khoản hỗ trợ đến khi trẻ 8 tuổi. Công ty Booyoung của Lee chi 72.000 USD tiền mặt cho mỗi trẻ sơ sinh và đề xuất kế hoạch cung cấp nhà ở miễn thuế cho gia đình có ba con.

Tại Trung Quốc, tập đoàn sữa Yili của tỉ phú Pan Gang công bố kế hoạch trợ cấp sinh sản trị giá 1,6 tỉ Nhân dân tệ (235 triệu USD) trong năm ngoái. Đối thủ China Feihe triển khai chương trình hỗ trợ thai sản trị giá 1,2 tỉ Nhân dân tệ. Ye Guofu, nhà sáng lập tập đoàn Miniso và Quỹ Hôn nhân và Sinh con, đã chi hàng triệu Nhân dân tệ cho quà cưới và tiền thưởng sinh con. Ông cho rằng việc lập gia đình không chỉ là chuyện riêng mà còn liên quan đến lợi ích quốc gia, gắn sức sống đời sống với sức mua của nền kinh tế.

Tại Đài Loan, nhà sáng lập tập đoàn Foxconn Technology Terry Gou là một trong những người lên tiếng mạnh mẽ nhất về vấn đề này, chủ yếu trong bối cảnh chiến dịch tranh cử và thông qua Quỹ YongLin. Ông đưa ra các đề xuất khác thường như tặng thú cưng miễn phí cho các cặp đôi sinh con, bên cạnh lời kêu gọi trợ cấp của chính quyền cho trẻ đến 6 tuổi. Quỹ của ông cũng thúc đẩy các chương trình trao quyền cho phụ nữ nhằm tạo môi trường làm việc thân thiện hơn với các bà mẹ.

Diễn đàn về tỉ lệ sinh

Đầu năm nay, một số tỉ phú châu Á đã tập trung tại Hong Kong trong Diễn đàn Khủng hoảng Tỉ lệ sinh Toàn cầu đầu tiên của thành phố, cùng các học giả, nhà kinh tế và khách mời quốc tế, trong đó có mẹ của Elon Musk là bà Maye Musk. Ở tuổi 78, bà chia sẻ niềm vui khi được quây quần ăn uống cùng 18 người cháu và việc vẫn theo đuổi sự nghiệp người mẫu.

Tuy nhiên, điều đó cũng làm rõ một thực tế. Lựa chọn và lối sống của người giàu khác xa so với những người trẻ làm việc tại đô thị ở Đông Á. Nhóm này đang chịu áp lực từ giờ làm việc kéo dài, rủi ro nghề nghiệp khi nghỉ sinh và chi phí nhà ở cao so với thu nhập. Tại Trung Quốc, “phụ nữ rất tham vọng, rất thông minh, và họ không muốn dừng công việc” để sinh con, bà Musk thừa nhận.

Liang, đồng sáng lập Trip, cho rằng các doanh nghiệp châu Á cần mở rộng mô hình làm việc linh hoạt hoặc kết hợp để hỗ trợ cha mẹ và gia đình. Một thử nghiệm với khoảng 1.600 nhân viên cho thấy những người làm việc tại nhà hai ngày mỗi tuần cảm thấy hài lòng hơn với công việc, ít có ý định nghỉ việc hơn và vẫn duy trì hiệu suất. Trip hiện đang thử nghiệm chương trình cho phép một số nhân viên nghỉ tối đa 45 ngày mỗi năm mà không cần giải trình, dù không hưởng lương. Công ty cũng hoàn tiền cho các ca thụ tinh trong ống nghiệm, thưởng 50.000 Nhân dân tệ khi sinh con và cấp thêm ngày nghỉ cho phụ huynh.

Liang cũng cam kết cá nhân 500 triệu HKD cho Quỹ Genovation, nguồn tiền sẽ được giải ngân trong 5 năm dưới dạng thưởng sinh con cho nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Hong Kong, tài trợ cho các dự án văn hóa thân thiện với sinh sản và tổ chức Diễn đàn Khủng hoảng Tỉ lệ sinh Toàn cầu.

Vì sao lại là nghiên cứu sinh tiến sĩ? Liang cho rằng họ thường đang trong độ tuổi sinh con, có lịch trình linh hoạt nhưng thiếu nguồn lực tài chính. Người đàn ông 56 tuổi, có hai con, cũng tin rằng các gia đình tiến sĩ có khả năng nuôi dạy những đứa trẻ đóng góp cho đổi mới. “Xã hội cần những người được giáo dục tốt, am hiểu thế giới, công nghệ và đạo đức,” ông nói.

Theo ông, sự phát triển của AI có thể làm trầm trọng thêm khủng hoảng tỉ lệ sinh khi kéo giảm thu nhập của các công việc đầu vào và khiến chi phí nuôi dạy con cái tăng lên do yêu cầu học tập cao hơn.

“Sinh con cũng là điều tạo nên khác biệt giữa con người và AI, vì đó là bản chất của nhân loại,” Liang nói. Ông dự báo nếu dân số Trung Quốc giảm một nửa trong một hoặc hai thế hệ, con người có thể mất quyền kiểm soát vào tay máy móc. “Chúng ta cần trí tuệ sinh học vẫn đứng trên trí tuệ silicon,” ông nói.

Chiến lược quốc gia

“Không có chiến lược quốc gia nào quan trọng hơn chiến lược dân số,” Jiang Xipei, nhà sáng lập kiêm chủ tịch tập đoàn năng lượng và bất động sản Trung Quốc tên Far East, phát biểu tại diễn đàn Hong Kong vào tháng 1.

Tỉ phú 62 tuổi, có bốn anh chị em, cho biết doanh nghiệp của ông sẽ không tồn tại nếu cha mẹ dừng lại ở chỉ hai người con. Far East cấp thêm thời gian nghỉ thai sản và thưởng tiền theo bậc cho nhân viên sinh nhiều con, với 210.000 Nhân dân tệ cho con thứ ba, 230.000 Nhân dân tệ cho con thứ tư và 280.000 Nhân dân tệ cho con thứ năm. Công ty cũng ưu tiên tuyển dụng những người “cam kết có gia đình đông con” và đề bạt những nhân viên như vậy, theo Jiang, người có sáu người con.

Jiang cho rằng khủng hoảng nhân khẩu học tại châu Á cần sự phối hợp từ xã hội và cộng đồng doanh nghiệp toàn cầu. “Vấn đề này ảnh hưởng đến sự liên tục của lực lượng lao động, sức sống của thị trường và sự kế thừa của văn minh,” ông nói. Những gì công ty ông làm để hỗ trợ nuôi dạy con cái giống như “bơm nước vào ao để nuôi cá.”

Theo Huang Wenzheng, cựu đối tác quỹ phòng hộ, hiện là tổng giám đốc và trưởng bộ phận nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Dân số YuWa tại Quảng Châu, mức hỗ trợ hiện tại từ chính phủ và doanh nghiệp vẫn còn cách xa nhu cầu thực tế.

“Đầu tư và lợi ích chưa tương xứng,” Huang, người có bằng tiến sĩ thống kê sinh học, cho biết. “Gia đình gánh chi phí, từ tiền bạc, công sức đến đánh đổi sự nghiệp. Nhưng xã hội lại hưởng lợi qua lương hưu, thuế và đổi mới. Sự khác biệt trong cơ chế khuyến khích là vấn đề cốt lõi.”

Ông cho rằng giải pháp là coi việc nuôi dạy con cái như một công việc có giá trị cao và được trả công xứng đáng. Bên cạnh trợ cấp, ông kêu gọi cải cách cấu trúc như dịch vụ trông trẻ do nhà nước cung cấp, chính sách nhà ở thân thiện với gia đình và thay đổi trong hệ thống giáo dục nhằm giảm áp lực cho phụ huynh và học sinh.

“Nhiều người nhìn dân số như trò chơi có tổng bằng không. Các quốc gia cạnh tranh và mong dân số bên kia giảm xuống. Nhưng điều chúng tôi muốn nhấn mạnh là xã hội loài người là một mạng lưới,” Huang nói thêm.

Lee và Kwok, cặp nghiên cứu sinh tại Hong Kong vừa sinh con, cho biết họ đang trải qua đầy đủ cung bậc cảm xúc của việc làm cha mẹ và những khoản hỗ trợ tài chính thực sự hữu ích. “Chúng tôi hầu như không còn ngủ, cứ hai giờ lại thức dậy cho con bú,” Kwok nói. “Cuộc sống hiện giờ xoay quanh đứa trẻ.”

“Chính chúng tôi đã tạo ra cuộc sống này,” Lee nói. “Nghiên cứu khó, công việc cũng khó, nhưng nuôi dạy con mang lại sự gắn kết tinh thần, một nụ cười chạm đến tâm hồn.”

— Với sự hỗ trợ của Pui Gwen Yeung