Nếu chia sẻ là quan tâm, thì một khu vực ở Tokyo dường như không còn muốn quan tâm nữa.

Quận Shinjuku đang tiến tới hạn chế minpaku, hình thức cho thuê nhà và căn hộ ngắn hạn qua các nền tảng như Airbnb, sau khi số đơn khiếu nại tăng mạnh. Cư dân tại khu phố rực ánh đèn neon, nơi có nhà ga đông đúc nhất thế giới, bất bình vì du khách gây ồn ào về đêm, để vali chắn hành lang chung cư và đổ rác không đúng quy định. Shinjuku có số cơ sở minpaku nhiều nhất trong các địa phương trên cả nước, với số lượng tăng hơn gấp đôi chỉ trong ba năm.

Quận trưởng Shinjuku, người từ lâu phản đối dịch vụ cho thuê ngắn hạn, cho rằng những “lý tưởng cao đẹp” của mô hình này đã không trở thành hiện thực: chủ nhà tận dụng phòng trống để kiếm thêm thu nhập, có thể kiêm cả việc giới thiệu khu phố cho khách. Khoảng 2.000 cơ sở đang hoạt động sẽ chịu tác động từ những thay đổi này.

Đây dường như là thêm một điểm trừ đối với kinh tế chia sẻ tại Nhật Bản. Quá trình tiếp tục nới lỏng quy định đối với dịch vụ chở khách bằng xe cá nhân, vốn được triển khai hạn chế nhưng quảng bá rầm rộ vào năm 2024, đã đình trệ. Một cách nhìn phổ biến là Nhật Bản đang đóng cửa với doanh nghiệp nước ngoài để bảo vệ các nhóm lợi ích lâu đời, chẳng hạn giới vận động hành lang ngành taxi.

Nhưng đó còn xa mới là toàn bộ câu chuyện. Quận trưởng Shinjuku có lý: những “lý tưởng cao đẹp” ấy thường chỉ là cách dùng công nghệ để lách luật. Quan điểm lâu nay của Nhật Bản là nếu một dịch vụ có hình thức và cách vận hành như taxi hay khách sạn, thì phải chịu sự quản lý tương ứng, bất kể có ứng dụng làm trung gian giữa người dùng và nhà cung cấp hay không.

Dara Khosrowshahi, Tổng giám đốc Uber, nói với New York Times rằng: “Nhật Bản đang buộc tôi phải kiên nhẫn.” Sự kiên trì này không khó hiểu, bởi Nhật Bản là thị trường taxi lớn nhất thế giới xét theo từng quốc gia. Uber hiện hợp tác với các hãng taxi sẵn có để đưa công nghệ của mình vào sử dụng, nhưng việc mở rộng sang dịch vụ chở khách bằng xe cá nhân theo mô hình UberX chưa tiến triển đáng kể.

Tài xế kinh doanh độc lập là một ví dụ điển hình. Nhật Bản đã có mô hình tương tự, gọi là kojin taxi, được quản lý chặt chẽ. Để được cấp phép, tài xế phải có nhiều năm kinh nghiệm lái xe chuyên nghiệp mà không gây tai nạn. Hoàn toàn có cơ sở để nới lỏng những quy định này, nhưng không nên làm vậy chỉ để tạo thuận lợi cho các doanh nghiệp Thung lũng Silicon muốn phá vỡ mô hình kinh doanh truyền thống.

Nhật Bản bớt hoài nghi hơn với dịch vụ cho thuê nhà, nhưng vẫn không hoàn toàn mở cửa, khi giới hạn thời gian cho thuê ở mức 180 đêm mỗi năm. Những thay đổi trong năm nay cho phép chính quyền địa phương siết chặt hơn nữa. Dữ liệu của Shinjuku cho thấy đại đa số cơ sở minpaku là bất động sản đầu tư. Chủ sở hữu không sống tại đó và du khách được hưởng lợi, còn cư dân địa phương phải chịu phiền toái, rác không được thu gom và áp lực có thể đẩy giá thuê nhà lên cao.

Nhật Bản không đơn độc trong việc ngày càng hoài nghi về kinh tế chia sẻ. New York đã quản lý Uber theo hướng gần với taxi truyền thống hơn, đồng thời siết hoạt động cho thuê qua Airbnb bằng quy định yêu cầu chủ nhà phải sống tại bất động sản cho thuê. Paris đã thắt chặt quy định về lưu trú ngắn hạn, còn Barcelona chuẩn bị chấm dứt hoàn toàn mô hình này.

Nhật Bản không phải thị trường thuận lợi cho những doanh nghiệp thách thức mô hình truyền thống bằng cách khai thác kẽ hở pháp lý. Phần lớn người dân ở đây vẫn kỳ vọng cơ quan quản lý thực hiện đúng chức trách và chính phủ giám sát hoạt động kinh doanh tư nhân.

Điều đó không có nghĩa công nghệ mới không thể được ứng dụng trong khuôn khổ hiện hành. Go, công ty vận hành ứng dụng gọi taxi lớn nhất Nhật Bản và lên sàn hồi đầu năm nay, có một nền tảng hiệu quả giúp việc thanh toán thuận tiện hơn. Kế hoạch hợp tác sắp tới với Waymo, thuộc Alphabet, nhằm đưa taxi tự lái đến Nhật Bản, nơi đang cần thêm dịch vụ vận chuyển hành khách, đặc biệt ở nông thôn.

Tương tự, Airbnb có thể không phù hợp với chung cư ở Shinjuku, nhưng nhà nghỉ dưỡng trên núi lại là câu chuyện khác. Gần đây, tại Nishinari thuộc Osaka, một trong những quận nghèo nhất nước, tôi thích thú khi thấy các nhà trọ giá rẻ từng phục vụ lao động làm công nhật đang được cải tạo thành chỗ nghỉ cho thuê qua Airbnb. Một số khu vực thưa dân hơn ở Tokyo thực tế cũng đang lên kế hoạch nới lỏng hạn chế.

Nhật Bản nổi tiếng có hàng triệu ngôi nhà bỏ trống, nhưng cũng có những căn hộ chật chội bậc nhất trong nhóm nước phát triển. Nước này có những vùng nông thôn không có taxi, mỗi ngày chỉ có vài chuyến tàu, bên cạnh các trung tâm đô thị với hệ thống giao thông công cộng đông đúc nhất thế giới. Không thể áp dụng một cách tiếp cận cho tất cả. Bài học từ kinh tế chia sẻ không phải là Nhật Bản cần UberX và Airbnb ở khắp nơi, mà là công nghệ vẫn có thể hữu ích ngay cả khi mô hình quản lý đi kèm không phù hợp.