Mỹ đã áp mức thuế 12,5% lên hàng hóa từ Việt Nam theo một cuộc điều tra riêng dưới Mục 301, nhưng điều đáng lo với doanh nghiệp và nhà đầu tư không chỉ nằm ở con số thuế suất. Rủi ro lớn hơn là đây có thể là điểm khởi đầu của một giai đoạn bất định kéo dài, khi mức thuế mới có nền tảng pháp lý bền hơn các biện pháp trước đó và hai cuộc điều tra 301 khác vẫn chưa đi đến kết luận

Thuế mới, pháp lý vững chắc hơn

Theo thông báo chính thức từ cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR), Mỹ sẽ thu thuế 10-12,5% đối với hàng hóa từ hầu hết các đối tác thương mại lớn, viện dẫn lý do các nước, vùng lãnh thổ này chưa ngăn chặn triệt để hàng hóa sản xuất bằng lao động bị cưỡng bức xâm nhập chuỗi cung ứng. Việt Nam nằm trong nhóm chịu mức tối thiểu 12,5%, cao hơn nhóm 10% gồm Mexico, Anh, Canada, Ấn Độ, EU và Đài Loan.

Điểm then chốt không chỉ là mức thuế suất công bố, mà là cơ sở pháp lý của nó. Theo ông Adam Farrar, chuyên gia địa kinh tế cấp cao khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại Bloomberg Economics, mức thuế 12,5% được xây dựng từ một cuộc điều tra riêng theo Mục 301. “Cuộc điều tra này diễn ra sau khi tòa án Tối cao Mỹ ra phán quyết vô hiệu hóa các mức thuế áp theo IEEPA, và là một phần trong nỗ lực rộng hơn nhằm thay thế các mức thuế đó,” ông Adam viết trong email trả lời Bloomberg Businessweek Vietnam. Điều đó khiến biện pháp mới trở thành một phần của nỗ lực thay thế những mức thuế trước đây vốn dễ bị tranh chấp hơn

Ông Ahmed Albayrak, kinh tế gia tại viện Lowy (Lowy Institute) cho rằng, mức thuế mới theo mục 301 là "phương án kế thừa có tính bền vững hơn so với biện pháp tạm thời theo mục 122," bởi mục 122 có giới hạn 150 ngày, mục 301 "không có thời hạn hết hiệu lực theo luật định."

Sức chống chịu vĩ mô tốt nhưng không miễn nhiễm

Dù vậy, các dữ liệu vĩ mô gần đây cho thấy Việt Nam tuy chịu thuế suất cao nhưng có sức chống chịu tốt. Sau khi tổng thống Mỹ công bố áp đặt thuế suất cao trong ngày Giải phóng hồi tháng 4 năm ngoái, GDP năm 2025 của Việt Nam tăng 8,02%, mức cao thứ hai trong giai đoạn 2011-2025, trong khi vốn FDI giải ngân đạt kỷ lục 27,62 tỉ USD. Những con số này cho thấy nền kinh tế đã hấp thụ cú sốc thuế quan tốt hơn lo ngại từ đầu năm ngoái, ít nhất ở giai đoạn đầu.

Nhưng sức chống chịu đó không đồng nghĩa miễn nhiễm. Theo ông Albayrak, nếu thuế suất lên tới vùng 20-25%, tăng trưởng của Việt Nam có thể chậm lại đáng kể, chính sách tiền tệ sẽ phải nới lỏng hơn và khả năng xuất hiện một đợt phá giá tiền tệ có kiểm soát để giữ sức cạnh tranh xuất khẩu sẽ trở nên thực tế hơn. Trong kịch bản như vậy, tăng trưởng có thể hạ từ khoảng 8% xuống 6%, tức vẫn tích cực nhưng không còn đủ mạnh để tránh áp lực lên việc làm, đầu tư và ngân sách.

Cạnh tranh khu vực, Việt Nam giảm bớt lợi thế

Ở góc độ cạnh tranh khu vực, mức thuế 12,5% khiến Việt Nam chịu bất lợi tương đối so với một số đối thủ trực tiếp trong thu hút FDI và đơn hàng sản xuất. Theo phân tích của ông Tyler Nguyễn Mạnh Dũng, giám đốc Cấp cao Nghiên cứu Chiến lược tại công ty Chứng khoán TP.HCM (HSC), mức thuế suất của Việt Nam cao hơn khoảng 2,5 điểm phần trăm khi so sánh với các đối thủ chủ chốt trong khu vực, bao gồm Campuchia, Indonesia và Malaysia, những nước đã đạt thỏa thuận song phương với Washington. Dù vậy, ông đánh giá "biện pháp này riêng lẻ không làm thay đổi đáng kể triển vọng xuất khẩu của Việt Nam," bởi các miễn trừ mặt hàng lớn vẫn được giữ nguyên.

Đó cũng là lý do các chuyên gia nhìn tác động theo ngành thay vì chỉ nhìn vào một con số bình quân. Theo tổng hợp của ông Nguyễn Thế Minh từ ABS, giày dép là ngành chịu ảnh hưởng nặng nhất, với mức sụt giảm xuất khẩu ước tính 27,3%, tiếp theo là điện thoại và linh kiện, rồi dệt may. Tuy nhiên, tổng kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ, theo ông Minh, chỉ giảm khoảng 1,5% nhờ các nhóm như cà phê, máy móc và hóa chất bù đắp một phần.

Lý giải cho việc dệt may và giày dép là nhóm dễ tổn thương nhất, ông Ahmed từ Lowy Institute chỉ ra gốc rễ nằm ở tỉ lệ giá trị gia tăng nội địa còn thấp và sự phụ thuộc vào đầu vào Trung Quốc trong hai ngành này, trong khi Việt Nam "xuất khẩu một lượng lớn sang Mỹ."

Sự phân hóa này còn phản ánh cấu trúc chuỗi cung ứng của Việt Nam. Với gỗ, mức thuế khoảng 21,5% vẫn thấp hơn nhiều so với mức khoảng 52% áp lên Trung Quốc, giúp duy trì lợi thế tương đối. Trong khi đó, điện tử và bán dẫn, nhóm chiếm 46% kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ năm 2025 theo ông Farrar, ít bị tổn thương hơn do được miễn trừ khỏi thuế Mục 232 và vẫn chịu mức thuế tối huệ quốc (MFN) thấp.

Điểm mấu chốt mà nhiều nhà đầu tư từng hiểu nhầm, theo ghi nhận của ông Nguyễn Thế Minh, là tổng gánh thuế không cộng dồn thành 32,5% như một số tính toán ban đầu. Mức thuế đối ứng 20% theo IEEPA nền tảng của các đợt áp thuế dồn dập năm 2025 - đã bị Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ hồi tháng 2/2026.

Công thức đúng để tính thuế cho hàng Việt Nam là thuế MFN (thuế tối huệ quốc) cộng thêm 12,5% để thay thế hoàn toàn cho mức thuế nền 10% theo Mục 122 vừa hết hạn. Các mặt hàng thuộc diện thuế theo ngành ở Mục 232 như thép, nhôm, ô tô tiếp tục được miễn trừ, không cộng dồn.

Rủi ro phía trước

Tuy vậy, ngay cả những ngành được xem là ít tổn thương hơn cũng không hoàn toàn an toàn. Ông Albayrak từ Lowy lưu ý rằng ngành điện tử của Việt Nam vẫn còn mới, với tỉ lệ giá trị gia tăng nội địa còn mỏng. Điều này đồng nghĩa nếu Mỹ hoặc các đối tác lớn siết chặt hơn các quy định về xuất xứ hoặc trung chuyển, Việt Nam có thể đối mặt với một lớp rủi ro khác không đến từ thuế suất, mà từ cấu trúc sản xuất.

Rủi ro lớn nhất trước mắt, theo ông Tyler từ HSC nằm ở cuộc điều tra Mục 301 về sở hữu trí tuệ, nơi "Việt Nam vẫn là quốc gia duy nhất bị xếp vào diện Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên," vị thế làm dấy lên khả năng bị áp thuế riêng biệt. Ông cảnh báo: "Nếu Mỹ áp thêm thuế cộng dồn với mức thuế lao động cưỡng bức 12,5% vừa có hiệu lực, tác động đến triển vọng xuất khẩu của Việt Nam sẽ trở nên bất lợi hơn đáng kể."

Để giảm thiểu rủi ro này, Việt Nam đã ban hành Nghị định 292 vào ngày 23.7, một ngày trước khi mức thuế mới được công bố. Nghị định này có nội dung cấm nhập khẩu hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức và siết chặt thực thi chống hàng giả, vi phạm bản quyền và các vi phạm sở hữu trí tuệ khác. Nhưng theo các chuyên gia, việc điều chỉnh chính sách trong nước chưa chắc đủ để ngăn các biện pháp thương mại tiếp theo từ Mỹ, nhất là khi quyết định cuối cùng vẫn nằm ở Washington

Điều đó đẩy doanh nghiệp và nhà đầu tư trở lại với câu hỏi lớn hơn: Việt Nam cần làm gì để giảm rủi ro chiến lược?
Ông Farrar cho rằng đa dạng hóa thương mại đang là xu hướng toàn cầu, nhưng với Việt Nam, bài toán khó hơn nằm ở sự phụ thuộc kép: Phụ thuộc vào Mỹ như thị trường xuất khẩu chính và phụ thuộc vào Trung Quốc như nguồn cung đầu vào. Cấu trúc này có thể khiến không gian tự chủ chiến lược của Việt Nam bị bó hẹp hơn trong một môi trường thương mại ngày càng phân mảnh.

Trong ngắn hạn, bước đi thực tế nhất, theo ông Farrar, vẫn là hoàn tất một thỏa thuận chính thức với Washington để chốt được một mức thuế cố định cho phần còn lại của nhiệm kỳ Donald Trump. Mức thuế đó có thể không thấp, nhưng tính dự báo được là yếu tố "thiết yếu để thúc đẩy tăng trưởng và các nỗ lực leo lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị."

Ông Ahmed Albayrak bổ sung thêm hai điểm quan trọng. Đầu tiên, vẫn chưa có một hướng dẫn cụ thể nào về cách tính toán thuế đối với hàng hoá trung chuyển. Thứ hai, các liên kết chuỗi cung ứng nội địa cần thời gian để phát triển. Điều này đồng nghĩa thu hút được đầu tư không đồng nghĩa với việc đảm bảo có các liên kết đó, và ngành ô tô Thái Lan là ví dụ điển hình cho việc phải mất nhiều năm để một hệ sinh thái nội địa hình thành xung quanh các doanh nghiệp nước ngoài lớn.

Với một nền kinh tế mà xuất khẩu sang Mỹ tương đương gần một phần ba GDP như Việt Nam, mức thuế 12,5% có thể chỉ là chương mở đầu của một câu chuyện thương mại còn nhiều biến số phía trước.