Thỉnh thoảng tôi vẫn đặt vài cuốc xe công nghệ nếu cần đi tác nghiệp đúng giờ mà không rành đường ở nơi cần tới. Nhờ đó tôi được gặp anh Nam (đã đổi tên), một tài xế xe máy công nghệ ngày 14.5.

Mặc áo xanh đã bạc màu, trùm kín người từ đầu đến chân để tránh nắng gắt trực tiếp lên da, anh kể rằng từ sáng tới 2h chiều chỉ mới chạy được khoảng 150.000 đồng tiền xe. “Nắng nóng khiến ngày càng nhiều người ngại đi xe. Bản thân tôi cảm thấy cũng không khỏe từ sáng, nhưng vẫn cố trụ lại trên đường vì nghĩ tới 4 miệng ăn cần nuôi ở nhà,” anh nói, giọng trầm buồn.

Câu chuyện của anh Nam phản chiếu một xu hướng: Nhiệt độ tăng không còn chỉ là vấn đề môi trường, mà còn làm giảm năng suất lao động và tăng trưởng kinh tế.

Theo báo cáo Working on a warmer planet: The impact of heat stress on labour productivity and decent work (Làm việc trên một hành tinh nóng lên: Tác động của stress nhiệt đối với năng suất lao động và việc làm bền vững) của tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), Việt Nam nằm trong nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi stress nhiệt. 

Cụ thể, năm 2030, Việt Nam có thể mất khoảng 5,14% tổng số giờ làm việc do nhiệt độ quá cao. Mức tổn thất này cao hơn gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Trong khi thế giới dự kiến mất khoảng 2,2% vào năm 2030, Đông Nam Á ở mức 3,7%, thì Việt Nam vẫn nằm cao hơn đáng kể. Nói cách khác, chúng ta đang ở “vùng đỏ” của stress nhiệt.

Tác động không chỉ nằm trên giấy tờ hay những phần trăm trừu tượng. ILO ước tính stress nhiệt sẽ dẫn tới việc Việt Nam mất khoảng 3,06 triệu việc làm toàn thời gian vào năm 2030. Đồng thời, tổn thất kinh tế được dự báo có thể lên tới khoảng 5% GDP, cao hơn nhiều mức giảm 2,3% GDP của toàn khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Các ngành bị ảnh hưởng nặng nhất cũng là những lĩnh vực đang sử dụng lượng lớn lao động phổ thông. Tới năm 2030, nông nghiệp và xây dựng có thể mất tới 9,71% số giờ làm việc do stress nhiệt. Công nghiệp sản xuất mất khoảng 4,96%, trong khi dịch vụ chịu tác động thấp hơn, khoảng 1,03%, nhờ phần lớn công việc diễn ra trong nhà hoặc có điều hòa.

Rủi ro càng lớn hơn tại các đô thị đang tăng trưởng nhanh. Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị khiến nhiệt độ tại vùng lõi thành phố có thể cao hơn khu vực xung quanh tới 10°C. Với những lao động phi chính thức như tài xế công nghệ, nhân viên giao hàng, công nhân xây dựng hay người bán hàng rong, những nhóm ít tiếp cận bảo hiểm và chăm sóc y tế, tác động từ nắng nóng gần như phải tự gánh chịu hoàn toàn.

Trong khi đó, báo cáo tình trạng khí hậu toàn cầu của tổ chức Khí tượng Thế giới cho thấy 11 năm gần nhất đều nằm trong nhóm nóng nhất lịch sử quan trắc. Hệ quả sức khỏe vì thế cũng ngày càng nghiêm trọng hơn. Nắng nóng cực đoan có thể dẫn đến say nắng, sốc nhiệt và kiệt sức. Nguy cơ đột quỵ tăng cao, đồng thời các bệnh hô hấp, tim mạch, tiêu hóa và da liễu cũng dễ phát sinh hơn trong điều kiện thời tiết cực đoan kéo dài.

Đi tìm lời giải

Vấn đề là Việt Nam hiện chưa thể “trốn nóng” bằng cách đơn giản chuyển tất cả lao động vào môi trường điều hòa. Điều này đòi hỏi một quá trình thích ứng sâu hơn, từ cấu trúc kinh tế cho tới hạ tầng đô thị.

Các khuyến nghị cho thấy giải pháp không nằm ở một chính sách đơn lẻ. Một mặt, Việt Nam cần đẩy nhanh chuyển dịch lao động từ các ngành thâm dụng thể lực ngoài trời sang các lĩnh vực có điều kiện làm việc kiểm soát nhiệt tốt hơn. Mặt khác, các tiêu chuẩn an toàn và vệ sinh lao động liên quan tới nhiệt độ cần được giám sát chặt chẽ hơn, đặc biệt ở khu vực phi chính thức.

Ở cấp độ đô thị, những giải pháp như tăng diện tích cây xanh, phát triển không gian mặt nước, sử dụng “mái nhà mát” hay cải thiện thông gió cho công trình có thể giúp giảm hiệu ứng đảo nhiệt. Trong khi đó, ở cấp doanh nghiệp, việc điều chỉnh giờ làm việc sang các khung giờ mát hơn, bổ sung thời gian nghỉ bắt buộc, cung cấp nước uống và trang phục phù hợp có thể trở thành yêu cầu thiết yếu thay vì chỉ là phúc lợi bổ sung.

Cuối cùng, câu chuyện stress nhiệt không chỉ là câu chuyện của khí hậu. Nó phản ánh khả năng thích ứng của một nền kinh tế đang phát triển nhanh nhưng cũng ngày càng dễ tổn thương trước thời tiết cực đoan. Và đôi khi, dấu hiệu rõ nhất của một đứt gãy kinh tế lại bắt đầu từ những điều rất đời thường: Một cuốc xe ít khách hơn dưới trời nắng gắt, một công nhân phải nghỉ giữa ca vì kiệt sức, hay một ngày làm việc ngắn lại vì cái nóng không còn chịu nổi.