Hàng trăm nhà máy tại Trung Quốc đang chạy 24 giờ không ngừng, không đèn, không công nhân, không nghỉ ca. Robot hàn, lắp ráp và kiểm tra chất lượng đang làm những công việc mà con người không thể duy trì liên tục với cùng mức độ chính xác. Và giá robot đang giảm đủ nhanh để điều này không còn là đặc quyền của các tập đoàn tỉ USD.

Với Việt Nam, câu hỏi không còn là “robot có đến hay không”, mà là chúng ta muốn đứng ở đâu khi chuỗi cung ứng toàn cầu được xây lại quanh chúng.

Mật độ robot là thước đo tiêu chuẩn để so sánh mức độ tự động hóa giữa các nền kinh tế. Hàn Quốc hiện dẫn đầu với 1.220 robot trên 10.000 lao động sản xuất. Singapore đạt 818. Trung Quốc ở khoảng 470, cao hơn Mỹ và vượt mức trung bình toàn cầu 162.

Việt Nam chưa có số liệu chính thức. Ước tính trong ngành điện tử dao động khoảng 90-150 robot trên 10.000 lao động, thấp hơn trung bình toàn cầu ngay cả ở ngành được xem là tự động hóa mạnh nhất trong nước.

Nhưng điều khiến Trung Quốc khác biệt không nằm ở mật độ. Nó nằm ở quy mô tuyệt đối. Năm 2024, Trung Quốc lắp đặt khoảng 295.000 robot mới, nhiều hơn toàn bộ phần còn lại của thế giới cộng lại, chiếm 54% thị phần toàn cầu. Kho robot đang vận hành đạt khoảng 2 triệu đơn vị, gấp 4,5 lần Nhật Bản.

Mỗi robot đang vận hành tạo ra dữ liệu vật lý: lực, vị trí, ma sát, lỗi và cách sửa lỗi. Robot thế hệ sau sẽ học từ dữ liệu đó. Quốc gia nào có kho robot lớn nhất đang xây dựng lợi thế AI công nghiệp mà các quốc gia đi sau rất khó mua lại bằng tiền.

Việt Nam là bên sử dụng, chưa tích hợp được 

Năm 2025, Việt Nam chiếm khoảng 24,5% thị trường robot Đông Nam Á, dẫn đầu khu vực. Thị trường tự động hóa sản xuất được dự báo tăng trưởng 15,4% mỗi năm đến năm 2032, mức cao nhất khu vực.

Tuy vậy phần lớn tăng trưởng đến từ dòng vốn FDI điện tử theo chiến lược Trung Quốc+1. Samsung, LG hay Foxconn mang robot của họ vào Việt Nam vì Việt Nam cung cấp lao động và địa điểm sản xuất. Điều đó có nghĩa tăng trưởng hiện tại phản ánh Việt Nam là người dùng robot, chưa phải bên tích hợp hay tối ưu hóa hệ thống.

Khi robot hỏng hoặc cần nâng cấp, nhiều doanh nghiệp trong nước phải phụ thuộc vào kỹ sư nước ngoài với chi phí 1.500-2.500 USD mỗi ngày. Toàn Đông Nam Á hiện chỉ có dưới 4.000 kỹ thuật viên robot đủ tiêu chuẩn, trong khi nhu cầu dự kiến vượt 10.000 người vào năm 2029.

Robot đang viết lại chuỗi cung ứng

Khi một nhà máy chạy 24/7, thời gian đáp ứng trong sản xuất giảm xuống. Điều đó kéo theo áp lực lên toàn bộ chuỗi phía sau: Nguyên liệu phải đến nhanh hơn, logistics phải đồng bộ hơn, kho bãi phải xử lý tốc độ cao hơn. Những bên không tự động hóa đủ nhanh sẽ trở thành điểm nghẽn và bị thay thế.

Chiều ngược lại cũng đúng. Khi các bên mua trên toàn cầu tự động hóa nhà máy của họ, các tiêu chuẩn áp lên nhà cung cấp Việt Nam cũng thay đổi. Kiểm tra chất lượng bằng robot phát hiện lỗi ở cấp độ mà kiểm tra thủ công không nhìn thấy. Nhà cung cấp không đáp ứng được tiêu chuẩn mới đơn giản là bị loại khỏi danh sách.

Dữ liệu vận hành thời gian thực cũng đang trở thành yêu cầu mặc định. Khả năng kiểm soát và theo dõi (visibility) xuyên suốt chuỗi cung ứng đồng nghĩa bên mua hàng sẽ yêu cầu tích hợp hệ thống với nhà cung cấp. Không tích hợp dữ liệu đồng nghĩa khó vào chuỗi cung ứng cấp một.

Một trong những giả định lớn nhất của mô hình tăng trưởng Việt Nam là lao động cạnh tranh sẽ tiếp tục kéo dòng sản xuất khỏi Trung Quốc. Nhưng robot đang thay đổi phương trình đó. Năm 2024, lắp đặt robot mới trong ngành thực phẩm và đồ uống tại Trung Quốc tăng 86%. Trong dệt may, mức tăng là 29%. Điều đó có nghĩa Trung Quốc đang dùng robot để giữ lại các ngành có giá trị thấp mà Việt Nam từng kỳ vọng thu hút.

Với mỗi vòng giảm giá robot tiếp theo, ngưỡng hòa vốn để robot hóa các ngành này lại thấp hơn. Lợi thế lao động của Việt Nam không biến mất qua đêm, nhưng đang co lại từng tháng.

Cơ hội của Việt Nam 

Hơn 13 tỉ USD FDI điện tử đổ vào Việt Nam và Malaysia giai đoạn 2024-2025 đồng nghĩa những robot tiên tiến nhất thế giới đang hoạt động ngay tại Bắc Ninh, Hải Phòng hay Bình Dương.

Đây là cơ hội mà Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan từng có trong các thập kỷ trước: Không cạnh tranh trực tiếp về công nghệ lõi, mà học cách tích hợp công nghệ nước ngoài để vận hành tốt hơn trong điều kiện địa phương.

Cơ hội thực tế hơn với Việt Nam nằm ở năng lực tích hợp hệ thống: lấy robot nhập khẩu và kết hợp với phần mềm quản lý sản xuất, bảo trì dự đoán và tối ưu hóa quy trình cho từng ngành cụ thể. Trong các lĩnh vực như thực phẩm, dệt may hay logistics lạnh, chưa có doanh nghiệp nào khóa chặt thị trường.

Sau cùng, điều quan trọng không chỉ là công nghệ. Các quyết định được đưa ra hôm nay, ai cung cấp robot, ai đào tạo kỹ thuật viên, điều kiện nào được đưa vào hợp đồng FDI, sẽ quyết định Việt Nam đứng ở đâu trong chuỗi cung ứng toàn cầu mười lăm năm tới.

Trong bài viết này, “robot” được hiểu là robot công nghiệp theo định nghĩa của Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR): máy móc lập trình được, hoạt động tự động để thực hiện các nhiệm vụ sản xuất như hàn, lắp ráp, phân loại linh kiện hay vận chuyển hàng hóa trong kho.

Bài viết cũng đề cập đến “cobot”, tức robot cộng tác có thể làm việc cùng con người mà không cần khu vực bảo vệ riêng và robot hình người (humanoid).

(*) Bà Nguyễn Dạ Quyên là giám đốc công ty tư vấn quản trị cung ứng CEL Consulting