Sau khi tòa án Tối cao Mỹ hủy bỏ các mức thuế mà Washington áp đặt theo một đạo luật về quyền khẩn cấp, chính quyền tổng thống Donald Trump nhanh chóng viện dẫn một cơ sở pháp lý khác: Mục 122 của đạo luật Thương mại năm 1974. Theo điều khoản này, Nhà Trắng áp thuế 10% đối với toàn bộ hàng nhập khẩu. Sau đó, ông Trump cho biết sẽ nâng mức thuế đó lên 15%.

Mục 122, vốn chưa từng được sử dụng trước đây, cho phép tổng thống áp thuế trong những trường hợp Mỹ đối mặt với điều luật gọi là “các vấn đề cơ bản về việc thanh toán quốc tế”. Vì vậy, giới kinh tế và các chuyên gia chính sách đang tranh luận liệu ông Trump có đủ cơ sở pháp lý để áp các mức thuế mới theo điều khoản này hay không.

Dưới đây là những điểm cần biết về Mục 122 và các vấn đề tài chính nền tảng liên quan.

Mục 122 là gì?

Mục 122 trao cho tổng thống quyền áp thuế tạm thời đối với hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ nhằm xử lý các lo ngại về dòng tiền ra, vào quốc gia. Cụ thể, những lo ngại đó bao gồm “thâm hụt cán cân thanh toán lớn và nghiêm trọng của Mỹ” và nguy cơ “USD mất giá mạnh và có nguy cơ sẽ xảy ra”.

Đây là một trong nhiều công cụ mà chính quyền ông Trump có thể sử dụng để áp thuế. Tuy nhiên, mỗi cơ chế đều có giới hạn riêng. Trước đó, khi dựa vào đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế IEEPA cho phần lớn các mức thuế nhập khẩu, ông Trump từng tìm cách tránh các ràng buộc này.

Khác với một số lựa chọn pháp lý khác, tổng thống có thể viện dẫn Mục 122 mà không cần chờ một cơ quan liên bang điều tra để xác định việc áp thuế có chính đáng hay không.

Theo quy định, mức thuế tối đa là 15% và chỉ được áp dụng trong tối đa 150 ngày. Sau thời hạn này, tổng thống phải xin Quốc hội phê chuẩn nếu muốn duy trì mức thuế lâu hơn.

Cán cân thanh toán là gì và vì sao nó lại được nhắc đến trong Mục 122?

Cán cân thanh toán là thước đo toàn diện về quan hệ kinh tế giữa một quốc gia với phần còn lại của thế giới. Chỉ số này bao gồm thương mại hàng hóa và dịch vụ, đồng thời bao gồm cả đầu tư và các dòng tài chính khác. Về cơ bản, nó phản ánh khả năng của một nền kinh tế trong việc đáp ứng các nghĩa vụ tài chính.

Mục 122 được bổ sung vào đạo luật Thương mại năm 1974 sau khi tổng thống Richard Nixon áp mức thuế 10% vào năm 1971. Khi đó, USD chịu áp lực từ giới đầu cơ vì họ cho rằng đồng tiền này bị định giá quá cao. Do USD được neo theo vàng, thị trường đặt câu hỏi liệu Mỹ có đủ vàng dự trữ để bảo đảm giá trị đồng tiền hay không.

Các mức thuế mà ông Nixon đưa ra vào tháng 8.1971 nằm trong gói chính sách rộng hơn mang tên “Nixon Shock”, trong đó có cả biện pháp kiểm soát giá trong nước. Mục tiêu của gói chính sách này là giảm nhu cầu nhập khẩu và buộc các quốc gia khác đàm phán lại tỉ giá hối đoái cố định, qua đó phá giá USD.

Những mức thuế này chỉ tồn tại trong vài tháng. Sau đó, ông Nixon đạt được thỏa thuận tiền tệ như mong muốn. Tuy nhiên, quyết định này cũng mở đầu cho sự sụp đổ của hệ thống tỉ giá cố định Bretton Woods tồn tại từ sau Thế chiến thứ Hai.

Trước bối cảnh đó, Quốc hội lo ngại ông Nixon đã đi quá xa. Vì vậy, khi đưa Mục 122 vào luật năm 1974, các nhà lập pháp đặt ra giới hạn nghiêm ngặt đối với các tổng thống tương lai trong việc sử dụng thuế quan để xử lý vấn đề cán cân thanh toán.

Vì sao ông Trump viện dẫn Mục 122?

Trong tuyên bố áp dụng Mục 122, ông Trump cho rằng thuế quan là cần thiết vì Mỹ đang chịu “thâm hụt thương mại lớn và nghiêm trọng”. Ông cũng đề cập đến dòng thu nhập ròng âm từ các khoản đầu tư của người Mỹ ở nước ngoài cùng các yếu tố khác cho thấy quan hệ cán cân thanh toán của Mỹ với thế giới đang xấu đi.

Một trong những căn cứ ông nêu là vị thế đầu tư quốc tế ròng của Mỹ, tức chênh lệch giữa tài sản của Mỹ ở nước ngoài và tài sản nước ngoài tại Mỹ. Hiện chỉ số này âm 26 ngàn tỉ USD. Nguyên nhân là giá trị tài sản tại Mỹ do nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ cao hơn đáng kể so với tài sản mà người Mỹ sở hữu ở nước ngoài.

Tuy nhiên, ông không đề cập đến khả năng các biện pháp thuế buộc doanh nghiệp Mỹ và nước ngoài tăng đầu tư vào Mỹ có thể khiến khoản thâm hụt này tiếp tục tăng. Bên cạnh đó, đà tăng mạnh của chứng khoán Mỹ, yếu tố ông ca ngợi là dấu hiệu cho thấy niềm tin vào nền kinh tế, cũng góp phần làm khoản đầu tư ròng âm tăng cao.

Giới kinh tế nói gì?

Phần lớn nhà kinh tế cho rằng, bất chấp tuyên bố của tổng thống, không có bằng chứng cho thấy Mỹ không thể thanh toán các nghĩa vụ tài chính hoặc đáp ứng cam kết với nhà đầu tư quốc tế. Nếu điều đó xảy ra, thị trường tài chính đã bán tháo tài sản Mỹ và đồng USD sẽ lao dốc do niềm tin vào nền kinh tế và đồng tiền dự trữ chủ chốt của thế giới suy giảm.

Việc sử dụng Mục 122 có thể bị kiện hay không?

Nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng câu trả lời là có. Loạt thuế mới cùng lập luận pháp lý của ông Trump có thể một lần nữa được đưa ra trước Tòa án Tối cao. Họ đặt câu hỏi liệu tuyên bố Mỹ rơi vào khủng hoảng cán cân thanh toán có thể trụ vững khi bị xem xét kỹ lưỡng hay không.

Trên thực tế, khi bảo vệ các mức thuế dựa trên IEEPA trước Tòa án Tối cao, chính các luật sư của ông Trump từng lập luận rằng Mục 122 không phù hợp vì tổng thống quan tâm đến thâm hụt thương mại chứ không phải thâm hụt cán cân thanh toán. Họ viết trong một hồ sơ năm ngoái: “Những lo ngại mà tổng thống nêu ra khi tuyên bố tình trạng khẩn cấp xuất phát từ thâm hụt thương mại, một khái niệm khác biệt với thâm hụt cán cân thanh toán”.

Dù vậy, các chuyên gia pháp lý cũng lưu ý rằng việc thách thức các mức thuế theo Mục 122 có thể khó hơn. Điều này đòi hỏi Tòa án Tối cao phải dựa vào đánh giá của giới kinh tế về thế nào là khủng hoảng thay vì quan điểm của Tổng thống Mỹ.

Ngoài ra, các mức thuế này còn có thể bị khiếu kiện trên trường quốc tế. Theo các chuyên gia thương mại, khi viện dẫn khủng hoảng cán cân thanh toán để áp thuế, Mỹ phải thông báo cho Tổ chức Thương mại Thế giới WTO và để cơ quan này đánh giá trước.

Nếu Mỹ không thực hiện nghĩa vụ đó, các quốc gia khác có quyền yêu cầu WTO đánh giá liệu biện pháp này có phù hợp với các quy tắc thương mại toàn cầu hay không. Khi đó, IMF có thể được đề nghị xem xét liệu Mỹ có thực sự đối mặt với khủng hoảng đủ nghiêm trọng để biện minh cho các mức thuế quan hay không. Nếu WTO kết luận các biện pháp này không chính đáng, cơ quan này có thể yêu cầu Mỹ rút lại.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, một yêu cầu như vậy có thể không còn quá hiệu quả. Trên thực tế, Mỹ đã làm tê liệt cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, khiến hệ thống này gần như mất đi phần lớn sức mạnh.