Khi nói về những cuốn sách kinh điển của giới tài chính, đa phần chúng ta sẽ nghĩ ngay đến Liar’s Poker (Trò bịp trên sàn giao dịch) của Michael Lewis hay Barbarians at the Gate (Các thế lực ngoài cổng thành). Nhưng đối với Matt Levine, đỉnh cao thực sự để thấu hiểu bản chất vận hành của dòng tiền và tâm lý học Phố Wall lại nằm ở 4 tác phẩm dưới đây.

1. Diary of a Very Bad Year: Confessions of an Anonymous Hedge Fund Manager (2010)

Bài học: Khi khủng hoảng xảy ra, bạn sẽ phá sản về thời gian trước khi phá sản về tiền bạc

Cuốn sách được xây dựng từ chuỗi các cuộc phỏng vấn sâu với một nhà quản lý quỹ đa chiến lược (multi-strategy firm) ẩn danh, mở ra một lăng kính thực tế và trần trụi về cách giới tinh hoa tài chính tư duy và xoay xở trong cuộc khủng hoảng tài chính 2008.

Có một luận điểm mà Matt Levine đặc biệt tâm đắc:

"Ông nói rằng mỗi khi bạn thực hiện một khoản đầu tư tư nhân, điều đó đồng nghĩa với việc bạn đang bán một quyền chọn mua đối với chính quỹ thời gian của mình. Theo một cách nào đó, số lượng quyền chọn mua mà bạn bán ra còn nhiều hơn cả tổng thời gian thực tế bạn có, bởi bạn đang dựa trên giả định rằng hệ số tương quan giữa chúng không bao giờ chạm mức 100%. Thế nhưng khi khủng hoảng ập đến, các hệ số tương quan này đều tiến về mức 100%, và bạn ngay lập tức rơi vào cảnh cạn kiệt thời gian vì phải liên tục đi dập lửa ở tất cả các danh mục đầu tư. Vì vậy, bài toán lúc này không còn đơn thuần nằm ở danh mục tài sản nữa, mà chính là câu chuyện quản trị thời gian."

Chọn luận điểm trên, cây bút của Money Stuff muốn cảnh tỉnh các nhà đầu tư hai điều. Thứ nhất, khi định giá một khoản đầu tư, đừng chỉ nhìn vào tỉ suất lợi nhuận (ROI), mà phải tính xem chi phí cơ hội nếu dự án đó đổ vỡ là bao nhiêu. Cuối cùng, đa dạng hóa danh mục tài sản đôi khi lại làm thu hẹp danh mục thời gian. Đầu tư càng nhiều vào doanh nghiệp chưa niêm yết, bạn càng đẩy mình vào thế nguy hiểm khi thị trường đảo chiều, vì bạn không thể phân thân để đi dập lửa ở quá nhiều mặt trận cùng một lúc.

2. The Bond King: How One Man Made a Market, Built an Empire, and Lost It All (Tác giả: Mary Childs, 2022)

Bài học: "Mọi cuộc chiến vương quyền đều được quyết định bởi cái sơ đồ chỗ ngồi"

Đây là cuốn tiểu sử xuất sắc về Bill Gross, người đã đồng sáng lập PIMCO và biến nó thành định chế quản lý quỹ trái phiếu khổng lồ nhất hành tinh, trước khi phải nhận một cái kết cay đắng là bị hất cẳng khỏi chính đế chế của mình.

"

Matt Levine miêu tả, trong một cuộc họp, thay vì xếp những chiếc ghế ở bàn danh dự phía trên cho các đối thủ của mình, nơi những nhân vật quyền lực nhất thường ngồi, Bill Gross lại đẩy họ xuống hàng ghế khán giả phía dưới, đối diện với
khán đài.

"

"Hành động đó đã khiến các sếp lớn tổn thương lòng tự trọng và tức giận đến mức, ngay khi cuộc họp kết thúc, họ trở về phòng làm việc và đồng lòng sa thải ông. Suy cho cùng, mọi thứ trên đời này đều được định đoạt bởi sơ đồ chỗ ngồi," - Matt Levine nói.

Ở những đỉnh cao quyền lực, khi tiền bạc không còn là thước đo duy nhất, thì thương hiệu cá nhân, sự tôn nghiêm và biểu tượng vị thế (ego & status) mới là thứ quyết định sinh tử. Việc Bill Gross sỉ nhục các cộng sự bằng một chi tiết nhỏ nhặt như sắp xếp chỗ ngồi chính là giọt nước tràn ly, kích hoạt cuộc đảo chính lật đổ vị vua của thị trường trái phiếu.

3. Expected Returns: An Investor’s Guide to Harvesting Market Rewards (Tác giả: Antti Ilmanen, 2011)

Bài học: Câu hỏi tối thượng của đầu tư: Tại sao bạn lại được trả tiền?

Được coi là cuốn sách gối đầu giường của các nhà đầu tư tổ chức và quản lý quỹ định lượng, tác phẩm này mổ xẻ lợi nhuận kỳ vọng của mọi loại tài sản dựa trên các nhân tố vĩ mô và tâm lý học hành vi. 

"Đối với tôi, đây là cuốn sách hay nhất về đầu tư. Khi có ai đó hỏi tôi: 'Tôi nên tư duy về đầu tư như thế nào?', tôi luôn nói rằng câu hỏi cốt lõi là: Tại sao bạn lại được trả tiền? Tại sao bạn lại kỳ vọng sẽ nhận được tiền từ khoản đầu tư này? Và cuốn sách này chính là một nỗ lực nhằm trả lời câu hỏi đó một cách toàn diện cho mọi loại hình đầu tư trên đời. Nó chứa đựng tất cả những dữ kiện thực nghiệm cô đọng (stylized facts) mà tôi vô cùng tâm đắc.

Có một luận điểm mà tôi vẫn hay suy ngẫm, đó là chiến lược giao dịch chênh lệch lãi suất (carry trade) về cơ bản là có hiệu quả. Nếu bạn có hai khoản đầu tư, một khoản mang lại lợi suất 10%/năm và khoản còn lại mang lại 8%/năm, lý thuyết tài chính hàn lâm sẽ nói rằng khoản trả 10%/năm sẽ có tỉ lệ thua lỗ kỳ vọng cao hơn. Do đó, xét trên góc độ hiệu chỉnh rủi ro (risk-adjusted), lợi nhuận của hai khoản này là như nhau. Thế nhưng trên thực tế, theo thời gian, những tài sản trả nhiều tiền hơn xu hướng chung lại thực sự mang lại lợi nhuận cao hơn những tài sản trả ít hơn."

Antti Ilmanen không viết sách theo kiểu đưa ra các lời khuyên làm giàu nhanh. Ông mổ xẻ lợi nhuận kỳ vọng của cổ phiếu, trái phiếu, bất động sản, tiền tệ, các quỹ phòng hộ dựa trên 4 lăng kính cốt lõi:

• Thứ nhất, các yếu tố vĩ mô: Tăng trưởng kinh tế, lạm phát, rủi ro thanh khoản ảnh hưởng thế nào đến định giá?
• Thứ hai, các nhân tố định lượng: Tại sao các chiến lược như Value (Giá trị), Momentum (Xu hướng), và Carry (Chênh lệch lợi suất) lại tồn tại bền vững bất chấp lý thuyết?
• Thứ ba, phần bù rủi ro: Bạn đang được trả tiền để gánh chịu loại rủi ro nào (rủi ro vỡ nợ, rủi ro biến động, hay rủi ro bị chôn vốn)?
• Cuối cùng, tâm lý học hành vi: Lòng tham và nỗi sợ của con người đã bóp méo các công thức toán học trên thị trường như thế nào?

Giống như Matt Levine đã chỉ ra, Expected Returns buộc chúng ta phải tư duy như một nhà toán học kết hợp với một nhà tâm lý học hành vi. Đầu tư không phải là trò may rủi; đó là việc thấu hiểu bản chất của rủi ro mà bạn chọn gánh vác để nhận về phần thưởng xứng đáng.

4. Trading at the Speed of Light: How Ultrafast Algorithms are Transforming Financial Markets (Tác giả: Donald MacKenzie, 2021)

Bài học: Khi thiên nhiên can thiệp vào cuộc đua vũ trang của thuật toán triệu đô

Nếu bạn nghĩ rằng các yếu tố địa lý và thời tiết không còn ảnh hưởng đến thị trường tài chính toàn cầu trong thời đại số, cuốn sách Trading at the Speed of Light của Donald MacKenzie sẽ thay đổi hoàn toàn tư duy đó. Tác phẩm đào sâu vào thế giới của giao dịch tần suất cao (HFT - High-Frequency Trading), nơi các thuật toán không cạnh tranh bằng vốn, mà cạnh tranh bằng vận tốc ánh sáng.

Giai thoại đắt giá nhất mà Matt Levine tâm đắc trong cuốn sách này chính là mối liên kết kỳ lạ giữa những cơn mưa và thanh khoản của thị trường trong thập niên 2010.

"Cuốn sách chứa đựng vô số giai thoại tuyệt vời. Phần lớn tác phẩm nói về các đường truyền sóng vi ba (microwave links) nối liền giữa Chicago (nơi đặt các sàn giao dịch phái sinh) và New York (nơi đặt các sàn giao dịch cổ phiếu). Có một sự thật kỳ lạ là vào những năm 2010, thời tiết mưa gió lại chính là tác nhân tạo ra thanh khoản cho thị trường.

Lý do là bởi khi trời mưa, đường truyền vi ba sẽ bị nhiễu và làm chậm tốc độ truyền dẫn thông tin từ Chicago về New York. Điều này đồng nghĩa với việc các thuật toán giao dịch tần suất cao mang tính 'săn mồi' (predatory HFTs) bị kéo chậm tốc độ lại vừa đủ. Nhờ đó, các nhà tạo lập thị trường (market makers) không còn nỗi lo bị những kẻ săn mồi này đi trước một bước và 'rỉa' mất lợi nhuận. Kết quả là họ tự tin đưa ra các mức chênh lệch giá mua - giá bán hẹp hơn, giúp thị trường giao dịch sôi động và hiệu quả hơn."

Bài học rút ra là tốc độ cực đại chưa chắc đã mang lại một thị trường hiệu quả. Khi cuộc đua công nghệ diễn ra quá khốc liệt, chính sự can thiệp ngẫu nhiên của thiên nhiên lại tạo ra một trạng thái cân bằng và an toàn hơn cho cấu trúc thị trường.