Những đêm Ả Rập kéo dài

"Gặp gỡ ông chủ mới, cũng giống như ông chủ cũ thôi." Iran đã chọn người đứng đầu mới, đó là Mojtaba Khamenei, con trai của vị cố lãnh đạo tối cao vừa bị sát hại. Đây không phải là một cuộc thay đổi chế độ, cũng không phải lựa chọn của một quốc gia sắp đầu hàng; điều này đã góp phần tạo nên một đợt mở cửa giao dịch gây sốc tại châu Á. Dầu thô Brent hiện đã vượt 110 USD/thùng, tăng 60% trong tuần, trong khi tại Nhật Bản, chỉ số Nikkei 225 đã giảm 7% tại thời điểm viết bài. Giá dầu đang ở mức cao nhất trong 4 năm qua.

Việc bổ nhiệm Khamenei có thể đóng vai trò then chốt trong dài hạn, nhưng đối với các thị trường, thời gian kéo dài của cuộc chiến hiện nay mới là điều quan trọng nhất. Ai thắng không còn quá trọng yếu - các mục tiêu vẫn chưa rõ ràng, và Iran khó có khả năng trở thành "người chiến thắng" theo bất kỳ nghĩa thực tế nào. Tân lãnh đạo tối cao sẽ tác động đến "ván bài cuối" về cách quản trị Iran trong tương lai, điều này có thể dẫn đến những hệ lụy kinh tế sâu sắc (tương tự như cuộc cách mạng Iran năm 1979).

Nhưng hiện tại, giá cả lên xuống phụ thuộc vào khả năng xảy ra một cuộc xung đột kéo dài, kéo theo sự đình trệ dòng chảy dầu từ khu vực này. Các thị trường dự đoán - xu hướng của thời điểm hiện tại - nhận thấy cơ hội kết thúc nhanh chóng đã giảm dần trong tuần qua, và hiện đưa ra xác suất 48% rằng sẽ vẫn chưa có lệnh ngừng bắn vào cuối tháng tới.

Dù vậy, tin tức cuối tuần qua về việc Tổng thống Donald Trump yêu cầu Iran phải "đầu hàng không điều kiện" và ông đang cân nhắc việc cử lực lượng đặc nhiệm Mỹ đến thu giữ uranium của Iran không hề làm dịu đi nỗi lo của thị trường. Trong một phản ứng điển hình, lợi suất trái phiếu trên toàn thế giới đã tăng trong tuần qua, mặc dù chúng thường được coi là nơi trú ẩn an toàn. Đây gần như chắc chắn là phản ứng trước rủi ro xung đột kéo dài và việc nguồn cung dầu bị gián đoạn lâu dài.

Việc đánh giá cuộc xung đột kéo dài bao lâu phụ thuộc chủ yếu vào năng lực quân sự của cả hai bên và ý chí tiếp tục chiến đấu của Mỹ (Iran rất khó bỏ cuộc khi còn phương tiện để đánh). Andrew Bishop từ Signum Global Advisors đưa ra danh sách các yếu tố chỉ ra một cuộc chiến kéo dài bao gồm:

Không chỉ là năng lượng

Cái giá thực sự của cuộc chiến này có thể không nằm ở hàng tỷ USD chi cho đạn dược hay vũ khí tiên tiến. Đối với người tiêu dùng bình thường, đó là việc tăng giá tại các trạm xăng hoặc trong cửa hàng tạp hóa. Hiện tại, người tiêu dùng Mỹ đang phải đối mặt với giá xăng cao nhất trong hơn một năm rưỡi qua trong bối cảnh eo biển Hormuz bị đóng cửa.

Tệ hơn nữa, giá nông sản đang trên đà tăng và có khả năng bùng nổ nếu cuộc chiến tiếp diễn. Tình hình Iran đang ngăn cản việc tiếp cận các cơ sở sản xuất urê và amoniac giá rẻ của nước này - vốn là những thành phần thiết yếu cho phân bón nông nghiệp, lần lượt chiếm khoảng 5% và 11% thương mại phân bón toàn cầu. Cho đến nay, giá urê đã vọt tăng khoảng 25% kể từ khi chiến tranh bùng nổ, đưa mặt hàng này lên mức chưa từng thấy kể từ cuộc xâm lược Ukraine của Nga.

Khoảng 45% thương mại urê toàn cầu có nguồn gốc từ các nhà sản xuất tại Vùng Vịnh và được vận chuyển đến các khu vực nhập khẩu lớn bao gồm Ấn Độ, Châu Âu và Brazil qua eo biển Hormuz. Sự gián đoạn đã tạo ra một cuộc tháo chạy hỗn loạn để tranh giành các dưỡng chất quan trọng này. Mặt hàng này cũng đang được hưởng lợi từ việc giá khí đốt tự nhiên tăng - một yếu tố then chốt trong sản xuất phân bón.

Đối với người tiêu dùng Mỹ, điều này có nghĩa là cuộc khủng hoảng khả năng chi trả có khả năng trở nên tồi tệ hơn - hoàn toàn ngược lại với những gì chính quyền Trump mong muốn khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 đang đến gần. Giá thực phẩm nói riêng đã trở thành một vấn đề lớn trong cuộc bầu cử tổng thống vừa qua và dường như đã được kiểm soát. Một sự đảo ngược lúc này sẽ là điều không hề mong muốn.

Cú sốc này đến quá muộn để xuất hiện trong dữ liệu chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 2, dự kiến công bố vào thứ Tư. Các nhà kinh tế kỳ vọng tỷ lệ lạm phát toàn phần ở mức 2,4%, mức thấp nhất trong 5 năm. Nhưng sự thay đổi trong kỳ vọng của thị trường, như được thể hiện qua các hợp đồng hoán đổi lạm phát, đã diễn ra rất mạnh mẽ: Các thị trường hiện kỳ vọng lạm phát toàn phần sẽ tiến gần mức 3% trong 12 tháng tới.

Điều này gây sửng sốt bởi vì thứ Sáu vừa qua đã mang đến tin tức về số liệu thất nghiệp tồi tệ của Mỹ trong tháng 2. Hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi cuộc chiến, số liệu cho thấy bảng lương giảm khi thất nghiệp tăng, một cú sốc lớn so với kỳ vọng. Bảng lương khu vực tư nhân đã chứng kiến mức giảm đầu tiên sau 5 năm.

Fed đã nói rõ rằng họ bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi dữ liệu việc làm và đang chịu áp lực từ chính quyền về việc cắt giảm lãi suất - vì vậy việc lãi suất kỳ vọng tăng trong tuần qua cho thấy cuộc chiến đã xoay chuyển tâm lý thị trường về lạm phát.

Tháng 3 sẽ tồi tệ đến mức nào tùy thuộc vào diễn biến xung đột, liệu sản xuất tại Trung Đông có thể phục hồi và liệu eo biển Hormuz có được coi là đủ an toàn để giao thông bình thường trở lại hay không. Sự leo thang thù địch vào cuối tuần qua khiến kịch bản tốt đẹp nhất ngày càng trở nên xa vời. Carsten Brzeski tại ING chỉ ra sự sai lệch thời điểm của cuộc hỏa hoạn này:

"Cú sốc lạm phát thứ hai từ phía cung, trong khi tác động lạm phát từ các chính sách thuế quan vẫn đang diễn ra, có thể khiến việc cắt giảm lãi suất thêm nữa trở nên khó khả thi, ít nhất là trong ngắn hạn. Đồng thời, nếu xung đột kéo dài và sự không chắc chắn đè nặng lên đầu tư doanh nghiệp và niềm tin người tiêu dùng, triển vọng tăng trưởng cũng sẽ u ám theo."

Dữ liệu doanh số bán lẻ tháng 1 đã cung cấp cái nhìn mới nhất về niềm tin người tiêu dùng mong manh. Người tiêu dùng khó lòng chống đỡ nổi mức tăng giá mà cuộc chiến đè nặng lên họ mà không bị sụp đổ. Những rạn nứt ở nhóm người tiêu dùng có thu nhập thấp đang ngày càng lớn hơn.

Các động lực từ đầu tư trí tuệ nhân tạo và hoàn thuế tăng vẫn còn đó. Nhưng rõ ràng là một cuộc xung đột kéo dài sẽ giáng đòn mạnh vào nền kinh tế Mỹ và thế giới ngay khi chúng có vẻ dễ bị tổn thương trước tình trạng lạm phát đình trệ (stagflation).

John Authers là biên tập viên cao cấp về thị trường và cây bút bình luận của Bloomberg Opinion. Cựu trưởng nhóm bình luận thị trường tại Financial Times, ông là tác giả cuốn “The Fearful Rise of Markets”.

Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả.