Thuế quan từ lâu đã là biểu tượng trong chương trình nghị sự kinh tế của Tổng thống Trump. Ông coi đây là công cụ để bảo vệ ngành sản xuất, thu hẹp thâm hụt thương mại và buộc các đối tác phải nhượng bộ. Nhưng sau nhiều tháng chính sách được triển khai, câu hỏi quan trọng nhất vẫn chưa thay đổi: Ai thực sự trả giá cho các mức thuế này?

Nếu nhìn vào những chỉ số bề nổi, lập luận của Nhà Trắng dường như có sức thuyết phục. Thị trường chứng khoán Mỹ vẫn liên tục lập đỉnh nhờ làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo. Tỷ lệ thất nghiệp duy trì ở mức thấp, còn nền kinh tế chưa xuất hiện dấu hiệu suy thoái rõ rệt. Đây cũng là cơ sở để Tổng thống Trump nhiều lần khẳng định thuế quan không gây tổn hại cho nước Mỹ và thậm chí còn mở ra một "Thời kỳ Hoàng kim" mới.

Tuy nhiên, các chỉ số tăng trưởng ngắn hạn không phản ánh đầy đủ chi phí mà nền kinh tế đang phải gánh. Thuế quan không tạo ra cú sốc đủ lớn để làm chệch hướng tăng trưởng, nhưng chúng âm thầm đẩy chi phí lên cao, từ giá hàng hóa, lạm phát đến lãi suất và sự bất định trong hoạt động đầu tư.

Điểm đáng chú ý là giới nghiên cứu kinh tế gần như đã đạt được sự đồng thuận về vấn đề này. Hàng loạt công trình được công bố từ đầu năm 2025, bao gồm các nghiên cứu của NBER, CEPR và nhiều trường đại học lớn, đều cho thấy phần lớn chi phí thuế quan không do các nước xuất khẩu gánh chịu. Nó được chuyển sang người tiêu dùng và doanh nghiệp Mỹ thông qua giá bán cao hơn.

Ước tính mới nhất của Yale Budget Lab cho thấy thuế quan hiện đóng góp khoảng 0,7 điểm phần trăm vào lạm phát của Mỹ và khiến mỗi hộ gia đình phải chi thêm khoảng 1.100 USD mỗi năm. Con số này chưa đủ để tạo ra một cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt, nhưng cũng không thể xem là nhỏ trong bối cảnh sức mua của người dân vẫn là vấn đề được cử tri Mỹ quan tâm hàng đầu.

Tác động còn lan rộng hơn những gì thể hiện trên hóa đơn mua sắm. Khi giá nhập khẩu tăng, doanh nghiệp phải cân nhắc giữa việc chấp nhận lợi nhuận thấp hơn hoặc chuyển chi phí sang khách hàng. Lạm phát dai dẳng hơn đồng nghĩa Cục Dự trữ Liên bang (Fed) phải thận trọng hơn trong việc hạ lãi suất. Chi phí vay vốn vì thế tiếp tục neo ở mức cao, làm chậm các quyết định đầu tư của doanh nghiệp và tiêu dùng của hộ gia đình.

Một hệ quả khác ít được chú ý là sự thiếu ổn định trong chính sách. Chỉ trong vài tháng, các mức thuế đã nhiều lần được điều chỉnh, tạm hoãn rồi áp dụng trở lại. Với doanh nghiệp, điều khó khăn nhất là không thể dự đoán chính sách sẽ thay đổi theo hướng nào. Những kế hoạch mở rộng nhà máy, xây dựng chuỗi cung ứng hay ký hợp đồng dài hạn đều trở nên rủi ro hơn khi môi trường thương mại liên tục biến động.

Điều đó không có nghĩa thị trường tài chính đã phản ứng tiêu cực. Trái lại, Phố Wall vẫn tăng mạnh nhờ kỳ vọng vào AI và lợi nhuận của các tập đoàn công nghệ. Đà tăng này phần nào che khuất tác động của thuế quan đối với nền kinh tế thực. Trong khi các doanh nghiệp công nghệ lớn tiếp tục hưởng lợi từ làn sóng đầu tư mới, những ngành phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu nguyên liệu hoặc hàng tiêu dùng lại phải đối mặt với áp lực chi phí ngày càng lớn.

Một yếu tố khác giúp kinh tế Mỹ chưa chịu cú sốc mạnh là các đối tác thương mại vẫn khá kiềm chế. Cho đến nay, thế giới chưa chứng kiến một vòng trả đũa toàn diện như cuộc chiến thương mại đầu những năm 1930 sau Đạo luật Smoot-Hawley. Điều đó giúp thương mại toàn cầu tránh được kịch bản xấu nhất, nhưng không đồng nghĩa rủi ro đã biến mất. Xu hướng bảo hộ đang lan rộng ở nhiều nền kinh tế lớn, khiến thương mại quốc tế ngày càng bị chi phối bởi các cân nhắc địa chính trị thay vì hiệu quả kinh tế.

Trong bối cảnh đó, quyết định mới của chính quyền Trump chuyển sang sử dụng Điều 301 của Đạo luật Thương mại để áp thuế lên hơn 60 nền kinh tế cho thấy Washington chưa có dấu hiệu từ bỏ chiến lược này. Khác với các mức thuế từng dựa trên Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) và vấp phải nhiều thách thức pháp lý, Điều 301 từ lâu đã được các tổng thống Mỹ sử dụng như một công cụ có cơ sở pháp lý vững chắc hơn để xử lý các hành vi mà Washington cho là thương mại không công bằng.

Theo ước tính của Yale Budget Lab, nếu các biện pháp mới được triển khai đầy đủ, mức thuế quan trung bình của Mỹ sẽ tăng lên khoảng 11,8% vào cuối năm, cao gần gấp sáu lần so với cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Joe Biden và là mức cao nhất kể từ thập niên 1930. Dù thấp hơn nhiều so với những con số từng được Nhà Trắng đe dọa trong "Ngày Giải phóng", đây vẫn là sự thay đổi căn bản trong chính sách thương mại của Mỹ.

Như nhà kinh tế Stephen Roach nhận định, điều đáng lo ngại là việc thuế quan đang trở thành một công cụ chiến lược lâu dài trong cạnh tranh giữa các nền kinh tế. Khi thương mại ngày càng gắn với an ninh quốc gia và địa chính trị, các quyết định kinh tế sẽ ngày càng ít được dẫn dắt bởi logic thị trường.

Thực tế đó cũng phản ánh một thế giới nhiều biến động hơn. Theo dữ liệu của Chương trình Dữ liệu Xung đột Uppsala, năm 2025 ghi nhận số lượng xung đột giữa các quốc gia ở mức cao nhất kể từ sau Thế chiến II. Trong môi trường như vậy, thuế quan không còn đơn thuần là công cụ bảo hộ ngành sản xuất. Chúng đã trở thành một phần của cuộc cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc, và hóa đơn cuối cùng nhiều khả năng vẫn sẽ được chuyển đến chính những người tiêu dùng mà các chính sách ấy tuyên bố bảo vệ.