“Ông ấy không thể thay thế,” Larry Ellison từng nói.

Đó là năm 2009. Giám đốc điều hành Oracle khi ấy đang nói về người bạn Steve Jobs, vừa trở lại lãnh đạo Apple sau ca ghép gan. Sau này, các nhà bình luận cũng nói điều tương tự về Jeff Bezos, cho rằng nhà sáng lập kiêm CEO Amazon.com “không có người kế nhiệm phù hợp”. Tất nhiên, cả hai công ty sau đó vẫn hoạt động tốt khi không còn nhà sáng lập dẫn dắt.

Đáng nhớ lại những lời tiên đoán ấy khi cụm từ “không thể thay thế” đang được dùng quá dễ dãi để nói về Jensen Huang, CEO Nvidia, người từ chức hôm thứ Năm sau gần một tuần sóng gió tại công ty do ông đồng sáng lập và trong ngành mà ông giữ vai trò trụ cột. Một trong nhiều ví dụ là phát biểu của Shaun Maguire, đối tác tại Sequoia, trên X: “Tôi tin Jensen là người không thể thay thế đối với vị thế dẫn đầu AI của nước Mỹ.” Elon Musk cũng tán đồng quan điểm này.

Thông tin The New York Times công bố hôm thứ Tư về việc Huang có quan hệ ngoài hôn nhân với phó chủ tịch phụ trách lĩnh vực y tế của Nvidia khiến hội đồng quản trị không thể để ông tiếp tục tại vị. Dù ít gây sốc hơn việc Huang trước đó thừa nhận ngoại tình với một người bị tình nghi là gián điệp Trung Quốc, mối quan hệ này rõ ràng vi phạm quy tắc ứng xử của công ty, vốn yêu cầu nhân viên “tránh những tình huống mà hành động của chúng ta tạo ra xung đột lợi ích”. Trước đó, hội đồng quản trị còn có thể lập luận rằng Huang là nạn nhân của một cái bẫy tình báo dùng tình cảm để tiếp cận. Nhưng quan hệ với cấp dưới thì không có lời giải thích thuận tiện như vậy.

Hội đồng quản trị bổ nhiệm giám đốc tài chính Colette Kress làm CEO tạm quyền. Giờ đây, các thành viên phải chuẩn bị cho tương lai không còn Huang dẫn dắt. Dường như họ hiếm khi nghĩ đến điều này, sau khi để ông tổ chức gần như toàn bộ công ty xoay quanh mình. Câu hỏi lúc này là liệu ông có đồng thời xây dựng Nvidia đủ sức tồn tại khi không còn mình hay không. Như giáo sư Rakesh Khurana của trường Kinh doanh Harvard nói với tôi: “Sự khác biệt giữa một giáo phái và một tôn giáo là một bên tồn tại lâu dài hơn bên kia.”

Tại Nvidia, những gì được biết cho thấy hệ thống Huang tạo ra gần với vế đầu hơn. Công ty không có chủ tịch hội đồng quản trị, không có nhân vật số hai và không công khai kế hoạch kế nhiệm. Theo Bloomberg News, Huang có 60 lãnh đạo báo cáo trực tiếp, với nhiệm vụ nhanh chóng thực hiện quyết định của ông. Rất ít lãnh đạo khác có phạm vi phụ trách hoặc trách nhiệm bao quát; thay vào đó, họ tập trung vào từng sản phẩm hay công nghệ cụ thể. Một số có xuất hiện trước công chúng nhưng luôn bị lu mờ bởi Huang, người thực hiện những bài thuyết trình kéo dài hàng giờ tại các sự kiện. Như The Wall Street Journal lưu ý, trong các buổi trao đổi về kết quả kinh doanh, Huang gần như một mình trả lời câu hỏi của giới phân tích, còn những người khác trình bày phần phát biểu soạn sẵn. Đây là thông lệ tại Nvidia nhưng không phổ biến ở doanh nghiệp khác. Hội đồng quản trị thiếu những tên tuổi tầm cỡ mà người ta kỳ vọng ở một công ty có quy mô và tầm quan trọng như vậy. Ngoài Huang, không thành viên nào đang giữ chức CEO.

Những điều đó không nhất thiết đồng nghĩa Huang không thể được thay thế. Cũng không thể tìm một Jobs hay Bezos thứ hai, bởi cả hai đều là những lãnh đạo độc đáo. Nhưng điều họ làm được, và dường như còn thiếu ở Nvidia, là xây dựng doanh nghiệp một cách bài bản để triết lý của mình tiếp tục được duy trì ngay cả khi họ không còn điều hành. Cả hai tạo ra cơ cấu nội bộ đưa cách tư duy và vận hành của mình thành nền nếp tổ chức, giúp người kế nhiệm thành công. Cổ phiếu Apple mang lại mức sinh lời gần 2.800% trong nhiệm kỳ CEO kéo dài 15 năm của Tim Cook, kết thúc hồi tháng 9. Cổ phiếu Amazon tăng khoảng 50% kể từ khi Andy Jassy tiếp quản năm 2021.

Tại Apple, Jobs quản lý sát từng chi tiết. Nhưng ông cũng hướng dẫn nhân viên hình dung cách mình sẽ giải quyết vấn đề. “Toàn bộ tổ chức đã được rèn luyện kỹ lưỡng để tư duy như Steve,” Fortune viết năm 2009. “Mọi người có thể hình dung: ‘Đây là cách Steve sẽ làm.’” Ông cũng có nhân vật số hai rõ ràng là Cook, chuyên gia sản xuất và chuỗi cung ứng, người từng điều hành thử khi Jobs nghỉ chữa bệnh. Jobs còn bảo đảm Apple không phải lúc nào cũng là sân khấu của riêng mình. Cook và các lãnh đạo khác được xuất hiện cùng ông trên sân khấu và trong các buổi trao đổi về kết quả kinh doanh. Đáng chú ý, Cook hiện được nhắc đến như một ứng viên thay Huang, trong đó có đề xuất từ tổng thống Trump.

Tại Amazon, Bezos biến triết lý quản trị thành phương thức vận hành cụ thể thông qua bộ nguyên tắc lãnh đạo mà Jassy và các lãnh đạo khác cùng ông xây dựng. Bezos chọn Jassy làm người đầu tiên theo sát mình để học việc, vai trò kéo dài khoảng 18 tháng. Trong thời gian ấy, hai người nảy ra ý tưởng về Amazon Web Services, rồi Bezos trao cho Jassy quyền tự chủ lớn để điều hành mảng này. Khi được chọn làm CEO, Jassy đã có kinh nghiệm lãnh đạo một mảng kinh doanh cực kỳ quan trọng và có giá trị lớn.

Một phần tài năng của Bezos và Jobs nằm ở khả năng chuyển năng lực cá nhân thành văn hóa và năng lực của doanh nghiệp. Khó tìm thấy điều tương tự tại Nvidia, và đó thực sự là thất bại trong vai trò lãnh đạo của Huang. Người kế nhiệm sẽ phải tìm cách điều hành một công ty được xây dựng xoay quanh người không còn hiện diện. Đó là phần di sản của Huang mà không ai nên lặp lại.