Động lực quan trọng nhất quyết định vị thế của một quốc gia trong cuộc đua không gian là khả năng đưa tải trọng lên quỹ đạo. Điều này phụ thuộc vào hai năng lực có mối liên hệ chặt chẽ: phát triển tên lửa tái sử dụng để giảm chi phí phóng và xây dựng chuỗi cung ứng đủ sức sản xuất vệ tinh với quy mô lớn. Mỹ và Trung Quốc đang cạnh tranh trên cả hai mặt trận, nhưng lợi thế của Bắc Kinh ngày càng thể hiện rõ ở khả năng kết hợp công nghệ phóng với năng lực công nghiệp.

Trung Quốc đã trở thành quốc gia thứ hai đạt những bước tiến đáng kể trong công nghệ thu hồi tên lửa đẩy. Tháng 7, Tập đoàn Khoa học và Công nghệ Hàng không Vũ trụ Trung Quốc (CASC), một doanh nghiệp nhà nước, thu hồi thành công tầng đẩy tên lửa nguyên bản bằng hệ thống bệ nổi trên biển có giăng lưới. Thành tựu này đưa CASC vào nhóm những tổ chức có khả năng thu hồi tầng đẩy tên lửa, bên cạnh SpaceX và Blue Origin.

Phương pháp thu hồi bằng lưới này rất đặc biệt. Tên lửa không cần trang bị chân hạ cánh, qua đó có thể giảm trọng lượng và dành thêm tải trọng cho nhiệm vụ chính. CASC đang phát triển năng lực này trong bối cảnh Trung Quốc lên kế hoạch xây dựng các chòm sao vệ tinh ở quỹ đạo tầm thấp của Trái Đất.

Một công ty tư nhân khác của Trung Quốc, LandSpace, cũng đạt bước tiến tương tự trong tháng 11 với tên lửa Chu Tước-3 (ZQ-3). Thiết kế này thường được đặt cạnh Falcon 9 của SpaceX, dù hai tên lửa có những đặc điểm khác nhau. Chu Tước-3 sử dụng thép không gỉ, vật liệu có khả năng chịu nhiệt và độ bền phù hợp với quá trình quay trở lại khí quyển. LandSpace hướng đến chi phí chế tạo thấp hơn, trong khi Falcon 9 có khả năng mang tải trọng lớn hơn và được thiết kế để thực hiện nhiều lần phóng.

Hai doanh nghiệp Trung Quốc đang theo đuổi những cách tiếp cận khác nhau đối với công nghệ thu hồi tên lửa. Điểm chung là cả hai đều đang tiến gần hơn đến khả năng tái sử dụng phương tiện phóng, một điều kiện quan trọng để giảm chi phí và tăng tần suất đưa vệ tinh lên quỹ đạo. Khi chi phí mỗi lần phóng giảm, các quốc gia có thể triển khai những chòm sao vệ tinh lớn hơn, cải thiện khả năng quan sát, liên lạc và định vị.

Tác động của năng lực này vượt xa lĩnh vực thương mại. Số lượng vệ tinh lớn hơn giúp quân đội tăng khả năng phát hiện, theo dõi và hỗ trợ tấn công các mục tiêu trên mặt đất. Những hệ thống vệ tinh có thể cung cấp dữ liệu gần thời gian thực về vị trí tàu chiến, máy bay và các cơ sở quân sự, tạo lợi thế đáng kể trong hoạt động tác chiến.

Tuy nhiên, tên lửa tái sử dụng mới chỉ là một nửa cuộc đua. Trung Quốc đã tích lũy năng lực không gian trong nhiều năm trước khi CASC và LandSpace đạt được những thành tựu gần đây. Ở một số lĩnh vực quan trọng, nước này đã tiến gần hoặc vượt Mỹ.

Hệ thống định vị vệ tinh Bắc Đẩu (Beidou) là đối thủ trực tiếp của GPS. Theo nội dung được đề cập trong bản nguồn, hệ thống này đã đóng vai trò quan trọng trong cuộc chiến Vùng Vịnh sau khi Iran chuyển từ sử dụng GPS sang Bắc Đẩu. Khả năng duy trì hệ thống định vị độc lập có ý nghĩa chiến lược lớn, đặc biệt trong những tình huống tín hiệu từ các hệ thống nước ngoài bị gián đoạn hoặc hạn chế.

Một lĩnh vực khác Trung Quốc đang có lợi thế là viễn thám, công nghệ sử dụng vệ tinh để thu thập thông tin về bề mặt Trái Đất. Các chuyên gia trong ngành đánh giá Trung Quốc đã đi trước ở một số năng lực then chốt, từ cảm biến đến định vị vệ tinh. Khi kết hợp hình ảnh viễn thám với hệ thống định vị Bắc Đẩu, Trung Quốc có thể xây dựng năng lực giám sát và xác định mục tiêu ngày càng hoàn thiện.

Báo cáo được Wall Street Journal đăng ngày 9/5 cho biết hình ảnh độ phân giải cao từ vệ tinh Trung Quốc đang được chia sẻ rộng rãi trên mạng. Các hệ thống này có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ vốn trước đây chủ yếu do Mỹ đảm nhiệm. Trung Quốc đã mở rộng đáng kể số lượng và chủng loại vệ tinh phục vụ mục đích quân sự, đặc biệt trong các lĩnh vực dẫn đường, định vị, tình báo tín hiệu và chụp ảnh radar.

Theo các số liệu được dẫn trong bản nguồn, Trung Quốc hiện dẫn đầu ở 5 trong 11 công nghệ then chốt của ngành viễn thám, trong khi Mỹ đứng đầu ở 4 công nghệ. Nước này cũng có lợi thế lớn về số lượng vệ tinh tình báo tín hiệu và vệ tinh chụp ảnh radar. Những con số này cho thấy cuộc cạnh tranh không gian đang chuyển từ khả năng đưa phương tiện lên quỹ đạo sang năng lực khai thác dữ liệu từ các phương tiện đó.

Trung Quốc hiện có hơn 510 vệ tinh quân sự đang hoạt động, tăng hơn năm lần trong một thập kỷ. Các vệ tinh thế hệ mới có độ phân giải cao hơn nhiều so với những thế hệ trước, giúp phát hiện và theo dõi khí tài quân sự của Mỹ. Ngay cả những loại máy bay được thiết kế theo công nghệ tàng hình cũng có thể đối mặt với nguy cơ bị phát hiện khi hệ thống giám sát vệ tinh ngày càng dày đặc và kết hợp nhiều loại cảm biến.

Sự thay đổi này đã tạo ra một thị trường thông tin tình báo mới, trong đó các công ty tư nhân có thể tham gia thu thập và phổ biến dữ liệu vệ tinh. Mizar Vision, một startup AI của Trung Quốc, đã đăng tải nhiều hình ảnh vệ tinh lên mạng xã hội trong những tháng gần đây, bao gồm hoạt động của máy bay ném bom và tàu sân bay Mỹ. Công ty này bị Bộ Ngoại giao Mỹ trừng phạt vào tháng 5, nhưng đến tháng 6 tiếp tục công bố hình ảnh tàu sân bay Abraham Lincoln.

Trường hợp Mizar Vision đặt ra một vấn đề đáng chú ý. Đây chỉ là một startup, không phải một tập đoàn công nghiệp quốc phòng lớn hay một cơ quan tình báo nhà nước. Khả năng một doanh nghiệp nhỏ có thể thu thập và phổ biến hình ảnh vệ tinh về hoạt động quân sự của Mỹ cho thấy mức độ tiếp cận công nghệ viễn thám đã thay đổi. Điều đó cũng đặt ra câu hỏi về năng lực thực tế của những doanh nghiệp nhà nước và các đơn vị quân sự Trung Quốc có nguồn lực lớn hơn.

Những bước tiến về viễn thám, Bắc Đẩu, hình ảnh vệ tinh độ phân giải cao và liên lạc laser giữa các vệ tinh đều xuất hiện trước khi CASC và LandSpace làm chủ công nghệ thu hồi tên lửa. Nói cách khác, năng lực phóng rẻ hơn sẽ giúp Trung Quốc mở rộng một hệ thống không gian vốn đã phát triển nhanh, chứ không phải bắt đầu xây dựng lợi thế từ con số không.

Đối với Mỹ, thách thức ngày càng rõ. Lực lượng Không gian Mỹ lo ngại Trung Quốc đang phát triển các năng lực phản không gian có thể vô hiệu hóa vệ tinh của Washington. Đồng thời, các tướng lĩnh Mỹ muốn có thêm ngân sách để bảo vệ hệ thống vệ tinh hiện tại và phát triển những chòm sao mới với số lượng lớn vệ tinh nhỏ hơn, có khả năng gây nhiễu và đối phó với các hệ thống của đối phương.

Đây cũng là cuộc cạnh tranh về ngân sách và nguồn lực trong nội bộ quân đội Mỹ. Một câu nói đùa thời Chiến tranh Lạnh từng cho rằng đối thủ thực sự của Không quân Mỹ không phải Liên Xô, mà là Hải quân Mỹ. Lực lượng Không gian hiện phải đối mặt với một bài toán tương tự khi cần thuyết phục Quốc hội và chính quyền phân bổ thêm nguồn lực cho các nhiệm vụ mới.

Tư lệnh Lực lượng Không gian Mỹ từng cảnh báo Trung Quốc sở hữu hệ thống viễn thám tốt thứ hai thế giới, có khả năng theo dõi các khí tài của Hải quân Mỹ ở Thái Bình Dương, bao gồm tàu mặt nước cỡ lớn và máy bay. Nhận định này được đưa ra trong báo cáo ngày 26/2.

Những lo ngại đó càng trở nên đáng chú ý khi đặt cạnh các diễn biến tại Trung Đông. Ngày 21/2, Mizar Vision chia sẻ hình ảnh máy bay Mỹ tại Căn cứ Không quân Hoàng tử Sultan ở Ả Rập Xê Út. Đây là nơi tập kết các máy bay tiếp dầu và máy bay cảnh báo sớm AWACS phục vụ chiến dịch quân sự chống Iran, bắt đầu khoảng một tuần sau đó.

Cuối tháng 3, căn cứ này bị Iran tập kích. Đến ngày 18/7, một đợt tấn công khác tiếp tục gây thiệt hại tại đây, khiến nhiều máy bay bị phá hủy hoặc hư hại nghiêm trọng và 12 binh sĩ Mỹ bị thương. Những diễn biến này cho thấy dữ liệu về vị trí và hoạt động của các khí tài quân sự có thể trở thành một phần quan trọng trong chuỗi thông tin phục vụ tác chiến.

Cuộc tấn công cũng phơi bày một vấn đề khác của hệ thống phòng thủ vùng Vịnh: chi phí đánh chặn quá cao so với giá trị của mục tiêu. Theo các số liệu trong bản nguồn, một tên lửa Patriot có giá khoảng 4 triệu USD, trong khi một máy bay không người lái của Iran có thể chỉ tốn 40.000 USD. Chênh lệch chi phí lên tới 100 lần khiến việc sử dụng tên lửa đánh chặn đắt tiền để đối phó với các phương tiện không người lái giá rẻ trở thành gánh nặng lớn.

Ả Rập Xê Út bước vào cuộc chiến với khoảng 2.800 tên lửa Patriot 3. Sau khi 86% số tên lửa này được sử dụng, kho dự trữ còn khoảng 400 quả. Vương quốc đã đặt mua thêm 730 quả, nhưng thời điểm giao hàng sớm nhất được dự kiến vào năm 2028. Với tốc độ tiêu hao 63 quả mỗi ngày trước khi có lệnh ngừng bắn, kho tên lửa còn lại có thể cạn kiệt trong chưa đầy một tuần nếu giao tranh tái diễn.

Tình trạng này không chỉ xuất hiện ở Trung Đông. Các cuộc chiến tại Ukraine và khu vực Vùng Vịnh đang khiến kho vũ khí của NATO suy giảm nhanh hơn tốc độ bổ sung. Nhu cầu thay thế tên lửa đánh chặn, radar và các hệ thống phòng thủ ngày càng lớn, trong khi năng lực sản xuất bị giới hạn bởi nguồn cung nguyên liệu và linh kiện.

Đây là lúc mặt trận thứ hai của cuộc đua không gian trở nên đặc biệt quan trọng. Tên lửa tái sử dụng giúp giảm chi phí đưa tải trọng lên quỹ đạo. Nhưng để xây dựng hàng trăm hoặc hàng nghìn vệ tinh, một quốc gia còn cần năng lực sản xuất thiết bị, linh kiện và vật liệu ở quy mô công nghiệp. Chuỗi cung ứng vệ tinh có liên hệ trực tiếp với các mỏ khai thác và nhà máy tinh luyện đất hiếm, lĩnh vực mà Trung Quốc đang nắm giữ vị trí đáng kể.

Lực lượng Không gian Mỹ đã lựa chọn 14 công ty tham gia chương trình Andromeda để thiết kế và chế tạo các hệ thống vệ tinh mới. Tuy nhiên, theo danh sách được đề cập trong bản nguồn, sáu công ty trong số này đang nằm trong danh sách trừng phạt của Trung Quốc.

Điều đó tạo ra một nghịch lý về công nghiệp quốc phòng Mỹ. Các doanh nghiệp được giao nhiệm vụ phát triển vệ tinh và hệ thống đánh chặn mới cũng cần những vật liệu mà chuỗi cung ứng của Trung Quốc có ảnh hưởng lớn. Đất hiếm và nam châm vĩnh cửu là đầu vào quan trọng trong nhiều thiết bị, từ radar đến tên lửa đánh chặn. Đây cũng là những vật liệu cần thiết để bổ sung kho vũ khí mà Mỹ và các đồng minh đang tiêu hao tại Ukraine và Trung Đông.

Các hợp đồng trị giá hàng tỉ USD có thể giúp Lầu Năm Góc đặt hàng những hệ thống mới, nhưng không bảo đảm các sản phẩm sẽ được hoàn thành đúng tiến độ. Năng lực tài chính và nhu cầu quân sự không thể tự động thay thế nguồn cung vật liệu, công suất tinh luyện và mạng lưới sản xuất. Một chương trình vệ tinh có thể được cấp ngân sách đầy đủ nhưng vẫn chậm tiến độ nếu doanh nghiệp không tiếp cận được những linh kiện và nguyên liệu cần thiết.

Vấn đề càng phức tạp khi mục tiêu quân sự của Mỹ được công khai. Lực lượng Không gian muốn phát triển các chòm sao vệ tinh có khả năng gây nhiễu và đối phó với hệ thống của Trung Quốc. Washington có thể xem đây là biện pháp cần thiết để bảo vệ lợi ích an ninh, nhưng Bắc Kinh cũng có lý do để hạn chế cung cấp những vật liệu phục vụ trực tiếp cho các năng lực đó.

Cuộc đua không gian vì thế không thể được đánh giá chỉ qua số lần phóng tên lửa hay số vệ tinh đang hoạt động. Khả năng duy trì sản xuất, kiểm soát vật liệu và mở rộng chuỗi cung ứng mới quyết định một quốc gia có thể triển khai năng lực không gian ở quy mô lớn và trong thời gian dài hay không. Trung Quốc đang có lợi thế đáng kể ở nhiều mắt xích của hệ thống này, từ đất hiếm đến sản xuất vệ tinh và ngày càng tiến bộ trong công nghệ phóng.

Mỹ vẫn sở hữu những doanh nghiệp hàng đầu về tên lửa tái sử dụng và có năng lực nghiên cứu quốc phòng mạnh. Nhưng khoảng cách giữa việc có ngân sách để phát triển một hệ thống và khả năng thực sự sản xuất, triển khai hệ thống đó đang trở thành vấn đề chiến lược. Trong cuộc cạnh tranh này, lợi thế có thể thuộc về quốc gia kiểm soát được toàn bộ chuỗi cung ứng chứ không nhất thiết là bên có công nghệ nổi bật nhất ở một khâu riêng lẻ.