Trong khoa học, “hiệu ứng cánh bướm” mô tả việc cú đập cánh nhỏ của một chú bướm ở Brazil có thể tạo ra cơn lốc xoáy ở Texas (Mỹ). Lý thuyết này tiếp tục xuất hiện trong bức tranh kinh tế: Cuộc chiến tại Trung Đông xa xôi đang khiến giá dầu tăng, chi phí mua sắm hằng ngày của mỗi người Việt leo dốc. Còn với doanh nghiệp, hành trình kinh doanh của họ càng lắm gian nan trong thời gian tới.

Theo đánh giá của BloombergNEF, căng thẳng leo thang tại Trung Đông sẽ khiến chi phí năng lượng của ngành vận tải Việt Nam “chắc chắn sẽ tăng”, trong khi chi phí này của ngành công nghiệp và chi phí sản xuất điện sẽ “có khả năng tăng”.

Nhìn vào cấu trúc năng lượng của Việt Nam, mức độ nhạy cảm này càng rõ hơn. Theo Chứng khoán Vietcap, Việt Nam hiện nhập khẩu khoảng 2/3 lượng dầu thô, 1/3 sản phẩm dầu mỏ, khoảng 70% LPG và khoảng 15% tổng nhu cầu khí dưới dạng LNG. Điều này đồng nghĩa với việc những biến động giá dầu toàn cầu có thể nhanh chóng truyền dẫn vào chi phí trong nước. 

Theo ông Nguyễn Tùng Giang, CEO của G-Investment Group, các cú sốc năng lượng thường lan tỏa theo một chu kỳ quen thuộc. Trong giai đoạn đầu, doanh nghiệp vận tải áp dụng phụ phí nhiên liệu trong khi các nhà bán lẻ trì hoãn tăng giá để giữ khách, khiến biên lợi nhuận bị thu hẹp. Sau khoảng một đến ba tháng, chi phí nhập hàng tăng khiến dòng tiền doanh nghiệp bắt đầu chịu áp lực. Từ tháng thứ ba đến tháng thứ bảy, người tiêu dùng thường cắt giảm chi tiêu hoặc chuyển sang các sản phẩm giá thấp hơn - một xu hướng được gọi là “down-trading”.

Bức tranh thực tế

Và thực tế cũng đang diễn ra theo hướng này. Theo khảo sát của hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), 89,8% doanh nghiệp logistics đang chịu tác động từ mức trung bình đến đặc biệt nghiêm trọng từ chiến tranh Trung Đông. Trong đó, 51% đánh giá mức ảnh hưởng ở ngưỡng 4-5 trên thang 5 điểm, tương ứng với mức nghiêm trọng, đòi hỏi phản ứng chính sách khẩn cấp.

Trong tuần qua, các hãng giao nhận như Giaohangtietkiem và Viettel Post đã nhanh chóng thông báo điều chỉnh phụ phí xăng dầu, với mức tăng cao nhất lên tới 17,15%. Tác động cũng lan tới các nền tảng gọi xe công nghệ. Nếu trước đây người dùng có thể áp mã giảm giá lên tới 15%, thì hiện mức ưu đãi phổ biến chỉ còn khoảng 10%. Điều này đồng nghĩa chi phí di chuyển bằng xe công nghệ đang nhích lên, dù các nền tảng như Be và Grab cũng đã triển khai thêm các gói hỗ trợ nhằm bù đắp phần phí gia tăng cho tài xế.

Các tác động vĩ mô cũng có thể trở nên rõ ràng hơn nếu giá dầu duy trì ở mức cao. Theo nghiên cứu ra mắt tháng 3 của OCBC Group Research, cứ mỗi 10 USD/thùng tăng thêm của giá dầu toàn cầu vì xung đột từ Trung Đông có thể khiến cán cân vãng lai của Việt Nam giảm khoảng 0,2% GDP, đồng thời đẩy lạm phát tăng thêm 0,4-0,6 điểm phần trăm.

Đó chính là cách “hiệu ứng cánh bướm” giá dầu vận hành trong nền kinh tế.

Phép thử sức bền

Lịch sử các cú sốc năng lượng cho thấy những giai đoạn chi phí leo thang thường trở thành phép thử đối với sức khỏe tài chính và năng lực vận hành của doanh nghiệp. Khi biên lợi nhuận bị bào mòn, những doanh nghiệp có bảng cân đối kế toán vững vàng, dòng tiền ổn định và chuỗi cung ứng linh hoạt thường có khả năng thích ứng nhanh hơn - thậm chí tận dụng giai đoạn thị trường biến động để mở rộng thị phần hoặc thúc đẩy các thương vụ M&A (mua bán sáp nhập).

“Nếu thập niên 1990 và 2000 là giai đoạn toàn cầu hóa tập trung vào tối ưu hóa chi phí, thì thập niên 2020 đang dần trở thành thập niên của khả năng chống chịu chuỗi cung ứng,” bà Nguyễn Dạ Quyên, giám đốc công ty tư vấn chuỗi cung ứng CEL, nhận định. Trong bối cảnh đó, những cú đập cánh nhỏ từ Trung Đông không chỉ tạo ra biến động chi phí ngắn hạn, mà còn đang định hình lại cách doanh nghiệp thiết kế chuỗi cung ứng và chiến lược tăng trưởng dài hạn.