Tuần này hãy cùng suy nghĩ về ba thứ thân quen với hầu hết chúng ta: ly cà phê buổi sáng, chén cơm và đĩa tôm trên bàn ăn. Điểm chung của cả ba là đều phụ thuộc vào nước. Khi mưa đến muộn hoặc không đến, thứ chịu đòn đầu tiên không phải là những con số vĩ mô xa xôi, mà là ruộng lúa, vườn cà phê, ao tôm. Và năm nay, các dự báo nói rằng một đợt El Niño rất mạnh có thể đã cận kề.

Theo số liệu World Bank tổng hợp, Việt Nam đã trải qua bốn đợt hạn hán nghiêm trọng gắn với El Niño trong gần hai thập niên qua, với tổng thiệt hại kinh tế ước tính hơn 1,4 tỉ USD và khoảng 582 ngàn ha đất nông nghiệp bị ảnh hưởng.

Đợt 2014-2016 nặng nhất ở mọi chỉ tiêu. Đây là đợt El Niño dài nhất (18 tháng), lượng mưa và lưu lượng sông chỉ bằng 50-70% mức trung bình, gây hiệt hại 674 triệu USD, cao hơn 4 lần đợt 2004-2005 (154 triệu USD) và gấp 5 lần đợt 2010 (135 triệu USD).

Chia thiệt hại cho diện tích bị ảnh hưởng, hai đợt mạnh nhất cũng "đắt" hơn hẳn: khoảng 3.708 USD mỗi ha ở đợt 1997-1998 và 3.064 USD mỗi ha ở đợt 2014-2016, so với 1.085 USD và 1.350 USD ở hai đợt còn lại, tức cao gấp hơn hai lần. Về địa bàn, Tây Nguyên và Nam Trung Bộ nằm trong vùng ảnh hưởng của ba trong bốn đợt, còn Đồng bằng sông Cửu Long chỉ chịu tác động ở hai đợt mạnh nhất.

Hóa đơn không chỉ nằm ở đồng ruộng

Theo phân tích của Dynam Capital ra mắt tháng 10.2026, khoảng 350 ngàn ha lúa đông xuân ở Đồng bằng sông Cửu Long đã được cảnh báo có nguy cơ thiếu nước. Ở đợt El Niño 2015-2016, sản lượng lúa của cả Việt Nam và Thái Lan giảm hơn 10%, còn sản lượng cà phê Việt Nam giảm khoảng 10%. Với thủy sản, mối đe dọa đến từ độ mặn nhiều hơn là thiếu nước: ở đợt trước, xâm nhập mặn vào sâu 90 km và khoảng 70 ngàn ha nuôi trồng bị nhiễm mặn. 

Từ ngành nông nghiệp, tác động kinh tế của El Niño dần la ra toàn nền kinh tế và hiện lên trong các con số thể hiện sức mạnh của nền kinh tế. Allianz Research trong báo cáo ra mắt tháng 7.2026 cho rằng đợt El Niño này "nên được hiểu là một sự kiện kinh tế vĩ mô, với tác động tới lạm phát, dòng chảy thương mại, chuỗi cung ứng và lợi nhuận doanh nghiệp". 

Văn phòng Nghiên cứu Kinh tế vĩ mô ASEAN+3 chỉ ra rằng trong kịch bản bất lợi, tăng trưởng của khu vực ASEAN (bao gồm Việt Nam) năm 2027 sẽ thấp hơn 0,2 điểm phần trăm. Trong khi đó, theo dữ liệu IMF, một đợt El Niño điển hình sẽ đẩy giá lương thực toàn cầu tăng khoảng 5% trong vòng một năm. Với Việt Nam, một quốc gia có thực phẩm chiếm khoảng 35% rổ CPI. Allianz dự báo tác động tích lũy của đợt siêu El Niño lần này lên lạm phát Việt Nam sẽ đạt khoảng 1,3 điểm phần trăm.

Song song đó, thiên tai cũng sẽ tiếp tục nới rộng khoảng cách giữa các tầng lớp trong xã hội. AMRO cảnh báo chúng ta không nên nhìn vào mức thiệt hại trung bình toàn khu vực, mà những con số này còn "có thể che khuất những tổn thất lớn hơn ở từng vùng sản xuất và các hộ thu nhập thấp". Dữ liệu mô phỏng của World Bank minh họa cho lời cảnh báo này: Trong một đợt El Niño mạnh, phúc lợi của hộ nông thôn Việt thường sẽ giảm 3,5%, so với 2,7% ở hộ thành thị; nhóm 20% nghèo nhất giảm tới 4,9%, trong khi mức chung là 3,9%.

Đừng chờ đợi

Nhìn lại, bài học đọng lại từ bốn mùa khô trước là thiệt hại không chỉ phụ thuộc vào việc El Niño mạnh đến đâu, mà còn vào việc nó kéo dài bao lâu và quét qua vùng nào. Kết hợp nhiều biện pháp giúp giảm thiệt hại GDP hiệu quả hơn hẳn một biện pháp đơn lẻ. Với nông nghiệp, ưu tiên là giúp nông dân tiếp cận nhanh giống chịu hạn, chịu nóng, nhất là lúa phụ thuộc nước mưa, cùng khuyến cáo gieo trồng, tưới tiêu theo dự báo mùa, trong khi thủy sản nên đa dạng hóa sang loài ít nhạy cảm hơn. 

Ở tầm vĩ mô, những khoản hỗ trợ tài chính theo dự báo và tín dụng dự phòng nên được thu xếp từ trước. Chính sách tiền tệ cũng nên tách bạch cú sốc giá lương thực, năng lượng do El Niño khỏi xu hướng lạm phát nền. Và điểm cốt lõi vẫn là việc chính phủ, doanh nghiệp và người dân "cần hành động ngay bây giờ, thay vì chờ đợi El Niño diễn ra mạnh một cách bất thường" theo nhận định của các chuyên gia Ngân hàng Phát triển châu Á ADB trong báo cáo Asian Development Outlook tháng 9.2026. 

Hành động sớm trước các cú sốc là bài toán không của riêng ngành nào, và đó cũng là tinh thần của Vietnam Future Economy Summit 2026. Sự kiện do Bloomberg Businessweek Vietnam tổ chức ngày 26.11.2026, dự kiến quy tụ các diễn giả hàng đầu đến từ Warburg Pincus, PYN Elite, PFT Retail, Masan, Viettel và nhiều đơn vị đang dẫn dắt nền kinh tế và tài chính Việt Nam và khu vực. Rất mong chờ được đón bạn tại đây, để chúng ta cùng nhau bàn luận lời giải cho các bài toán của tương lai kinh tế Việt Nam.