Làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa các nền kinh tế. Mỹ cùng một số trung tâm sản xuất chip tại châu Á hưởng lợi từ dòng vốn đổ vào công nghệ, trong khi phần lớn quốc gia phải đối mặt với chi phí năng lượng tăng, lãi vay cao và dư địa ngân sách thu hẹp.

Sự phân hóa diễn ra khi kinh tế thế giới chịu thêm sức ép từ xung đột Iran. Giá dầu tăng khiến chi phí vận tải, sản xuất và sinh hoạt leo thang, buộc các chính phủ phải cân nhắc giữa hỗ trợ người dân và kiểm soát nợ công. Những nền kinh tế không tham gia sâu vào chuỗi cung ứng AI có ít động lực tăng trưởng để bù đắp các chi phí phát sinh.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo kinh tế toàn cầu tăng trưởng 3,1% trong năm nay, giảm so với mức 3,5% năm 2025. Ước tính này không thay đổi so với dự báo hồi tháng 4, ngay sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran. Tuy nhiên, đằng sau con số chung là sự chênh lệch ngày càng rõ về triển vọng giữa các quốc gia.

Theo IMF, chỉ 32 nền kinh tế đóng góp 95% mức tăng trưởng toàn cầu, giảm so với 54 nền kinh tế trong dự báo tháng 4. Nếu giá năng lượng duy trì ở mức cao trong thời gian dài, tăng trưởng có thể tập trung vào số lượng quốc gia ít hơn nữa.

Tại Mỹ, đầu tư vào AI góp phần duy trì hoạt động kinh tế giữa lúc chi phí sinh hoạt gia tăng. Quy mô ngành công nghệ cùng năng lực sản xuất năng lượng giúp nước này có vị thế thuận lợi hơn nhiều nền kinh tế khác. IMF dự báo kinh tế Mỹ tăng trưởng 2,3% trong năm nay, giữ nguyên so với ước tính hồi tháng 4.

Tuy nhiên, lợi thế từ AI không đồng nghĩa Mỹ miễn nhiễm với các rủi ro kinh tế. Giá dầu đã tăng từ khoảng 70 USD một thùng trước xung đột Iran lên khoảng 105 USD hiện nay, đẩy chi phí vận tải và sản xuất lên cao. Nhu cầu vay vốn lớn của các doanh nghiệp AI cũng góp phần làm gia tăng áp lực trên thị trường trái phiếu, khi nhà đầu tư đòi hỏi lợi suất cao hơn.

Trong tháng 9, giá tiêu dùng tại Mỹ tăng 3,7% so với cùng kỳ năm trước, đánh dấu tháng thứ sáu liên tiếp lạm phát vượt tốc độ tăng lương. Thâm hụt ngân sách dự kiến tương đương 8,5% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) trong năm nay, thuộc nhóm cao nhất trong các nền kinh tế phát triển. Lợi suất trái phiếu Kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm cũng lên mức cao nhất kể từ năm 2002.

Giá nhiên liệu và chi phí vay vốn tăng đang gây thêm sức ép lên các hộ gia đình, doanh nghiệp và chính phủ Mỹ. Dù vậy, nền kinh tế này vẫn có nguồn lực công nghệ, vốn và năng lượng để ứng phó tốt hơn so với nhiều quốc gia phải phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu hoặc vốn vay nước ngoài.

Tại châu Á, Hàn Quốc và Đài Loan nằm trong nhóm hưởng lợi rõ rệt từ nhu cầu chip phục vụ AI. Đài Loan được IMF dự báo tăng trưởng gần 11% trong năm nay, trở thành nền kinh tế phát triển có tốc độ mở rộng nhanh nhất theo ước tính của tổ chức này.

Dòng vốn đầu tư vào trung tâm dữ liệu, máy chủ và các hệ thống tính toán AI đang làm tăng nhu cầu đối với bộ xử lý, bộ nhớ và những linh kiện bán dẫn tiên tiến. Các nền kinh tế sở hữu doanh nghiệp đầu ngành, năng lực sản xuất và vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng có cơ hội thu hút thêm đơn hàng, vốn đầu tư và việc làm có giá trị cao.

Bộ trưởng Tài chính Thái Lan Ekniti Nitithanprapas nhận định những nền kinh tế tham gia chuỗi giá trị AI sẽ có triển vọng tốt hơn, trong khi các nước đứng ngoài chuỗi cung ứng này đối mặt với nguy cơ tụt lại phía sau.

Sự khác biệt nằm ở khả năng chuyển nhu cầu công nghệ thành hoạt động sản xuất và nguồn thu trong nước. Những quốc gia có ngành bán dẫn phát triển có thể hưởng lợi trực tiếp từ đơn hàng và đầu tư. Trong khi đó, các nền kinh tế thiếu năng lực công nghệ hoặc chưa thu hút được dòng vốn liên quan đến AI khó nhận được tác động tương tự, dù vẫn phải chịu chi phí năng lượng và lãi vay tăng.

Một số nước xuất khẩu năng lượng như Nigeria và Guyana cũng có thể thu thêm nguồn thu khi giá dầu lên cao, miễn là hoạt động khai thác và xuất khẩu không bị gián đoạn. Tuy nhiên, lợi ích này khác với động lực tăng trưởng đến từ AI và không đủ để bảo đảm mọi lĩnh vực trong nền kinh tế đều được hưởng lợi.

IMF đã hạ dự báo tăng trưởng đối với gần một nửa số quốc gia được đánh giá trong báo cáo tháng 10. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Canada Tiff Macklem cảnh báo giá năng lượng cao có thể kéo theo chi phí của nhiều hàng hóa khác, khiến các ngân hàng trung ương khó kiểm soát lạm phát. Canada được dự báo tăng trưởng 1,1% trong năm nay, thấp hơn mức 1,5% đưa ra hồi tháng 4, một phần do những thách thức thương mại với Mỹ.

Tại châu Âu, Pháp trở thành tâm điểm chú ý của giới đầu tư khi gánh nặng nợ công gia tăng. IMF dự báo nợ chính phủ nước này sẽ lên mức kỷ lục 118% GDP trong năm nay. Áp lực tài chính đã làm gia tăng tranh luận về cắt giảm chi tiêu, trong khi các cuộc biểu tình của học sinh trung học và sinh viên đại học phản đối kế hoạch thắt chặt ngân sách.

Thống đốc Ngân hàng Trung ương Pháp Emmanuel Moulin nhấn mạnh sự cần thiết phải duy trì cam kết giảm thâm hụt. Chính phủ nước này phải tìm cách kiểm soát ngân sách trong lúc người dân chịu sức ép từ chi phí sinh hoạt và nền kinh tế thiếu động lực tăng trưởng đủ mạnh để bù đắp.

Trung Quốc cũng đang xử lý những vấn đề trong nước, gồm thị trường bất động sản suy yếu kéo dài và tỷ lệ thất nghiệp thanh niên cao. IMF nâng nhẹ dự báo tăng trưởng của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới lên 4,5% trong năm nay, nhưng dự kiến tốc độ này giảm còn 4% vào năm 2027. Quy mô sản xuất lớn không đồng nghĩa Trung Quốc có thể tránh được những khó khăn từ thị trường bất động sản và nhu cầu trong nước.

Tại các nước thu nhập thấp, khả năng ứng phó với cú sốc năng lượng còn hạn chế hơn. Nhiều chính phủ trợ giá nhiên liệu để giảm tác động lên người tiêu dùng, nhưng chính sách này có thể làm tăng chi ngân sách và tạo thêm áp lực lên nợ công.

Ở Ethiopia, một số ôtô bị từ chối phục vụ tại các trạm xăng nhằm dành nguồn nhiên liệu hạn chế cho vận tải và phương tiện phục vụ nông nghiệp. Tại Indonesia, tình trạng thiếu nhiên liệu đã lan đến đảo Bali, nơi người dân phải xếp hàng dài tại các trạm xăng, trong khi một số điểm bán thông báo hết hàng.

Pakistan cũng phải đối mặt với chi phí năng lượng tăng mạnh. Giá nhiên liệu tại nước này đã tăng hơn 50% kể từ khi xung đột Iran bắt đầu. Tháng trước, chính phủ triển khai các biện pháp tiết kiệm nhiên liệu, gồm hạn chế công chức đi công tác nước ngoài, yêu cầu các khu chợ đóng cửa sớm và cấp trợ giá nhiên liệu cho nhóm thu nhập thấp.

Chính phủ Pakistan quyết định không mở rộng trợ giá trên diện rộng do hạn chế ngân sách. Bộ trưởng Tài chính Muhammad Aurangzeb thừa nhận nước này không đủ khả năng gánh thêm chi phí hỗ trợ.

Thống đốc Ngân hàng Trung ương Canada Tiff Macklem cho biết các ngân hàng trung ương lớn đều lo ngại tác động của giá năng lượng đối với mặt bằng giá cả. Khi nhiên liệu đắt đỏ làm tăng chi phí hàng hóa, việc hạ lãi suất để hỗ trợ tăng trưởng có thể trở nên khó khăn hơn. Lãi suất duy trì ở mức cao cũng làm tăng chi phí trả nợ của chính phủ và doanh nghiệp.

Làn sóng AI đang tạo thêm động lực cho kinh tế toàn cầu, nhưng lợi ích tập trung chủ yếu ở những quốc gia có năng lực công nghệ, doanh nghiệp đầu ngành và vị trí thuận lợi trong chuỗi cung ứng. Với phần lớn nền kinh tế còn lại, giá năng lượng cao và chi phí vốn đắt đỏ vẫn là những lực cản lớn. Khoảng cách tăng trưởng vì thế có nguy cơ tiếp tục nới rộng giữa nhóm quốc gia trực tiếp hưởng lợi từ AI và những nước chưa có chỗ đứng đáng kể trong làn sóng đầu tư này.