Điều gì có thể khiến cuộc khủng hoảng nguồn cung nhiên liệu hóa thạch bắt nguồn từ Vịnh Ba Tư trong năm 2026 trở nên tồi tệ hơn một chút? Một cuộc khủng hoảng nguồn cung nhiên liệu hóa thạch hoàn toàn khác ở phía bên kia thế giới thì sao? Đó chính là điều mà thời tiết khô hạn khắc nghiệt do siêu El Niño hiện nay đang ấp ủ.

Nếu có một "Saudi Arabia của ngành than", thì gần như chắc chắn đó là Indonesia. Khoảng hai phần ba lượng than nhiệt được vận chuyển quốc tế để sản xuất điện có nguồn gốc từ nước này. Khoảng 80% trong số đó được khai thác chỉ tại hai tỉnh trên đảo Borneo. Để đưa toàn bộ lượng carbon này ra cảng, các doanh nghiệp phải vận chuyển than bằng sà lan xuôi theo một số ít con sông. Những gián đoạn tại các điểm nghẽn này có thể lan truyền qua các lưới điện trên khắp châu Á, đe dọa làm gián đoạn nguồn điện tại các nhà máy cung cấp mọi thứ cho thế giới, từ điện thoại thông minh đến giày thể thao.

Cũng như những mùa hè khô hạn liên tiếp trong những năm gần đây đe dọa vai trò của sông Rhine như một tuyến logistics xuyên qua trung tâm châu Âu, các con sông của Indonesia dễ bị tổn thương trước tình trạng khí hậu ấm lên mà chính hoạt động xuất khẩu than của nước này góp phần thúc đẩy. Khi lượng mưa giảm, mực nước hạ xuống và các luồng vận tải thu hẹp, đôi khi trở nên không thể đi qua. Những hình ảnh vệ tinh ấn tượng về sông Barito cho thấy các bãi cát đang lấn dần vào dòng chảy uốn khúc của con sông.

Tình trạng này đã bắt đầu gây ảnh hưởng. Các sà lan buộc phải giảm khối lượng hàng hóa để tránh mắc cạn trong vùng nước nông, làm tăng chi phí và kéo chậm hoạt động vận chuyển. Một số công ty khai thác đã tuyên bố tình trạng bất khả kháng, thuật ngữ pháp lý chỉ việc họ phải hủy các lô hàng do những nguyên nhân nằm ngoài tầm kiểm soát. Khối lượng xuất khẩu trong tháng 8 đã xuống mức thấp nhất trong 5 năm, trong khi một hiệp hội giới chủ địa phương ước tính gián đoạn này có thể ảnh hưởng đến khoảng 3,9 triệu tấn sản lượng mỗi tháng.

Các con sông ở Borneo chịu ảnh hưởng của chu kỳ lên xuống của gió mùa Ấn Độ Dương, vì vậy việc mực nước xuống thấp trong giai đoạn cuối mùa khô không phải là điều bất thường. Tuy nhiên, điều kiện hiện nay là đặc biệt nghiêm trọng, với dự báo lượng mưa từ nay đến tháng 11 thấp hơn mức thông thường tới 80% trên khắp quần đảo Indonesia. Chính phủ thông báo vào tuần trước rằng mùa mưa, thường bắt đầu vào tháng 10, sẽ chỉ đến vào tháng 11 và kéo dài trong thời gian ngắn hơn bình thường. Trong kịch bản tồi tệ nhất, lượng mưa có thể không đủ để bổ sung nước cho các con sông đã cạn kiệt, khiến gián đoạn thương mại kéo dài sang năm sau. Trên sông Mahakam, tuyến đường xuất khẩu than quan trọng nhất của Borneo, các đợt hạn hán có thể kéo dài 13 tháng.

Những cộng đồng chịu ảnh hưởng nhiều nhất từ sự bất định này đã bị bán cho một lời hứa hão. Trong nhiều năm, ngành nhiên liệu hóa thạch quảng bá khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và than như giải pháp cho các quốc gia Nam Á và Đông Nam Á đang đối mặt với nhu cầu điện ngày càng tăng. Các chính phủ nước ngoài đôi khi cũng thúc đẩy tầm nhìn này. Sáng kiến chuyển đổi năng lượng chủ chốt trong khu vực của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản đã tài trợ các nghiên cứu về việc kéo dài vòng đời của các nhà máy điện than và khí bằng cách bơm amoniac, hydro hoặc sinh khối vào lò đốt.

Các sự kiện trong năm 2026 đang lần lượt làm lung lay những giả định nền tảng của chiến lược đó: rằng nhiên liệu hóa thạch có nhiều khả năng hỗ trợ tăng trưởng kinh tế hơn, dù chỉ xét riêng trên phương diện chi phí tiền bạc thì chúng đã đắt hơn, chưa tính đến những gánh nặng bổ sung đối với sức khỏe, phúc lợi và chính biến đổi khí hậu. Rằng chúng đáng tin cậy và an toàn hơn, một lập luận chỉ có thể đứng vững nếu bỏ qua mức độ phụ thuộc của chúng vào một số ít điểm nghẽn tại eo biển Hormuz, Biển Đỏ hoặc các con sông ở Borneo. Rằng chúng có thể nhanh chóng được đưa vào vận hành, dù việc xây dựng một nhà máy điện than mất 7 năm, còn thời gian chờ mua một tuabin khí hiện nay có thể kéo dài tới 5 năm.

Điều này có ý nghĩa vượt xa khu vực. Trọng tâm của các chuỗi cung ứng toàn cầu đang dịch chuyển khỏi Trung Quốc và hướng về Nam Á cùng Đông Nam Á, khi vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào lĩnh vực sản xuất tại các quốc gia thành viên Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) tăng 147% chỉ trong năm 2024. Các quốc gia từ Bangladesh đến Việt Nam đang nhận ra rằng quy hoạch năng lượng yếu kém có thể đẩy chi phí tăng và làm giảm doanh số các mặt hàng xuất khẩu mà họ trông cậy để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Để vận hành thông suốt, các trung tâm công nghiệp mới nổi này cần nguồn điện liên tục, không tăng vọt về giá chỉ vì một cuộc chiến ở phía bên kia thế giới hoặc một bãi cát bất ngờ xuất hiện giữa lòng một con sông trong rừng nhiệt đới.

Điện mặt trời có thể cung cấp nguồn điện ổn định như chu kỳ mặt trời mọc và lặn, với chi phí thấp chưa từng thấy trên thế giới. Khi kết hợp với pin lưu trữ, điện mặt trời có thể tiếp tục hoạt động đến tận ban đêm mà vẫn rẻ hơn nguồn điện chạy bằng nhiên liệu hóa thạch có chi phí thấp nhất. Một cuộc đấu giá điện tại Ấn Độ vào tháng trước, được thiết kế để mô phỏng sản lượng theo từng giờ của một nhà máy điện than, là minh chứng cho điều đó: 16 nhà phát triển riêng biệt đã đưa ra mức giá thấp hơn chi phí của điện than mới, đồng thời cam kết giữ giá cố định trong 25 năm, điều mà không một nhà máy điện chạy bằng nhiên liệu hóa thạch nào có thể hứa hẹn.

Các chính phủ đang dành nhiều sự quan tâm đến vấn đề này. Thái Lan, quốc gia sử dụng nhiều điện khí, trong tháng này đã công bố kế hoạch tăng tỉ trọng năng lượng tái tạo lên tới 89%, so với mức 15% hiện nay. Đây không chỉ là một hệ thống năng lượng sạch hơn,  nó còn là một hệ thống an toàn hơn.