Một đợt El Nino mạnh đang hình thành tại vùng Thái Bình Dương nhiệt đới, với các cơ quan khí tượng lớn trên thế giới cùng cảnh báo hiện tượng này sẽ tiếp tục mạnh lên và đạt đỉnh trong khoảng tháng 10.2026 đến tháng 1.2027. Đông Nam Á được xem là một trong những khu vực chịu tác động rõ nhất, trong đó Việt Nam có nguy cơ đối mặt với áp lực nguồn nước và sản xuất nông nghiệp khi hạn hán lan rộng trong khu vực.

NOAA của Mỹ, Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), Viện Nghiên cứu Quốc tế về Khí hậu và Xã hội (IRI) và Dịch vụ Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu đều đã phát tín hiệu tương tự. Hạn hán được dự báo xuất hiện tại Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan, Myanmar, Timor-Leste và Papua New Guinea. Riêng với Việt Nam, tác động cần được nhìn từ cả sản xuất trong nước lẫn sự phụ thuộc ngày càng lớn vào chuỗi cung ứng và thương mại nội vùng.

Lịch sử cho thấy El Nino mạnh có thể nhanh chóng biến một cú sốc thời tiết thành vấn đề kinh tế. Đợt El Nino 1997-1998 khiến khoảng 23.000 người thiệt mạng trên toàn cầu và gây thiệt hại 45 tỉ USD, theo Ngân hàng Thế giới. Đến giai đoạn 2015-2016, hạn hán và thiếu lương thực ảnh hưởng khoảng 700.000 người tại Papua New Guinea, trong khi các vụ cháy đất than bùn ở Indonesia tạo ra lượng phát thải carbon cực lớn và khói bụi lan rộng trong khu vực.

Những con số này đặc biệt đáng chú ý với Việt Nam bởi nền kinh tế hiện gắn kết sâu hơn nhiều với Đông Nam Á so với hai thập niên trước. Hàng hóa, nguyên liệu, linh kiện và dòng vận tải đi qua các trung tâm sản xuất của Malaysia, Indonesia, Singapore, Thái Lan rồi kết nối với Việt Nam. Một cú sốc kéo dài tại những mắt xích này có thể nhanh chóng tác động tới doanh nghiệp và người tiêu dùng trong nước.

Các điều kiện nền tảng cũng đã thay đổi. Những vùng đất than bùn tại Indonesia khô hơn, năng lực kiểm soát cháy rừng còn hạn chế, trong khi chuỗi cung ứng khu vực ngày càng đan xen. ASEAN hiện giữ vai trò lớn trong sản xuất bán dẫn, chế biến khoáng sản, dầu cọ và vận tải biển, khiến một đợt El Nino mạnh có thể tạo ra tác động vượt xa phạm vi thời tiết.

Malaysia là một ví dụ. Ngành bán dẫn nước này tạo việc làm cho khoảng 260.000 người và đạt kim ngạch xuất khẩu khoảng 96 tỉ USD mỗi năm, chiếm khoảng 13% công đoạn đóng gói và kiểm thử bán dẫn toàn cầu. Đây lại là ngành sử dụng nhiều nước và dễ chịu tác động khi nguồn cung nước bị hạn chế. Với các doanh nghiệp Việt Nam đang tham gia chuỗi cung ứng điện tử và bán dẫn khu vực, bất kỳ sự gián đoạn nào tại Malaysia đều có thể kéo theo thời gian giao hàng và chi phí sản xuất cao hơn.

Indonesia cũng giữ vị trí quan trọng với khoảng hai phần ba sản lượng nickel toàn cầu. Malaysia là nơi đặt một số cơ sở chế biến đất hiếm lớn. Các hoạt động này đều cần nguồn điện và nước công nghiệp ổn định, trong khi hạn hán kéo dài có thể gây áp lực trực tiếp lên khả năng vận hành.

Dầu cọ là một mắt xích khác. Indonesia và Malaysia chiếm tới 82% sản lượng dầu cọ toàn cầu. Những đợt El Nino mạnh trước đây từng khiến sản lượng giảm 8-14% do thiếu mưa và cháy rừng. Biến động nguồn cung từ hai nước này có thể tác động đến giá nguyên liệu, thực phẩm và nhiều ngành sản xuất trong khu vực, trong đó có Việt Nam.

Vận tải biển cũng khó đứng ngoài. Khoảng 20-25% thương mại hàng hải toàn cầu đi qua eo biển Malacca, trong khi Singapore là trung tâm trung chuyển hàng hóa lớn nhất thế giới. Nếu hoạt động tại các tuyến này bị ảnh hưởng, chi phí và thời gian vận chuyển đến Việt Nam có thể chịu thêm áp lực, nhất là khi kênh đào Panama cũng đang phải kiểm soát mớn nước trong những giai đoạn hạn hán.

Đây là rủi ro đáng chú ý đối với một nền kinh tế phụ thuộc lớn vào xuất nhập khẩu như Việt Nam. Những biến động tại các trung tâm sản xuất và trung chuyển trong ASEAN có thể truyền sang doanh nghiệp Việt Nam qua giá nguyên liệu, logistics, tiến độ giao hàng và nhu cầu của các thị trường xuất khẩu.

Ở cấp độ người dân, tác động trực tiếp hơn nằm ở lương thực và nguồn nước. Gạo cung cấp khoảng một nửa lượng calo tiêu thụ tại Đông Nam Á và sản lượng khu vực được dự báo giảm 2-8% trong đợt El Nino tới. Philippines có thể mất tới 700.000 tấn sản lượng.

Việt Nam vừa là một trong những trung tâm sản xuất và xuất khẩu gạo lớn của khu vực, vừa phụ thuộc vào nguồn nước cho nông nghiệp và công nghiệp. Vì vậy, diễn biến tại các quốc gia sản xuất lương thực khác trong ASEAN có thể tác động đến giá cả khu vực, trong khi hạn hán trong nước lại đặt thêm áp lực lên sản xuất.

Nguồn thủy sản cũng có nguy cơ biến động. Tại Indonesia, hải sản cung cấp hơn một nửa lượng protein động vật cho người dân và sản lượng được dự báo biến động mạnh hơn theo chu kỳ El Nino. Thái Lan, Việt Nam và Indonesia đều được cảnh báo có thể chịu căng thẳng nguồn nước tại nhiều ngành kinh tế.

Áp lực nhân đạo cũng đang tăng. Đông Nam Á chiếm hơn 13 triệu trong khoảng 30 triệu người phải di dời trên toàn cầu do thiên tai trong năm 2025. Philippines, quốc gia vốn đã chịu nhiều bão lũ trong năm 2025, có thêm một trận động đất lớn gần đây và đang nằm trong nhóm có nguy cơ chịu tác động nhân đạo cao nhất từ El Nino sắp tới.

Với Việt Nam, tác động của một đợt El Nino mạnh cũng cần được tính đến ở cấp độ khu vực. Khi hạn hán, cháy rừng, thiếu nước và gián đoạn sản xuất xảy ra đồng thời tại nhiều quốc gia, áp lực có thể lan qua thương mại, giá hàng hóa và dòng người di chuyển thay vì dừng lại ở biên giới.

ASEAN đã có một số công cụ để ứng phó. Trung tâm Khí tượng Chuyên ngành ASEAN thường xuyên cung cấp dự báo mùa và cảnh báo khói bụi. Trung tâm Điều phối Hỗ trợ Nhân đạo ASEAN vận hành hệ thống giám sát thiên tai theo thời gian thực. Quỹ Bảo hiểm Rủi ro Thiên tai Đông Nam Á (SEADRIF) và các nguồn tài chính dự phòng của Ngân hàng Phát triển châu Á cũng đã được thiết lập, trong đó SEADRIF từng thí điểm bảo hiểm hạn hán ứng phó sớm tại Lào.

Vấn đề nằm ở nguồn lực và khả năng phối hợp. Ngân hàng Thế giới đánh giá SEADRIF vẫn thiếu cả tài chính lẫn nhân lực. Trong năm 2025, chỉ khoảng 8% thiệt hại do thiên tai tại khu vực được bảo hiểm.

Đối với Việt Nam, bài toán trước mắt không chỉ nằm ở việc theo dõi lượng mưa hay mực nước. Doanh nghiệp có chuỗi cung ứng liên quan đến Malaysia, Indonesia, Thái Lan và Singapore cần tính đến khả năng gián đoạn nguyên liệu, logistics và sản xuất. Các ngành sử dụng nhiều nước cũng cần chuẩn bị cho kịch bản chi phí tăng hoặc nguồn cung bị hạn chế.

Các nước ASEAN được khuyến nghị rót vốn cho những công cụ bảo hiểm và tài chính thiên tai trước khi thiệt hại xảy ra, thay vì chờ đến khi khủng hoảng xuất hiện. Singapore, Malaysia và Indonesia cũng cần chuẩn bị sớm phương án phối hợp xử lý khói bụi xuyên biên giới. Với doanh nghiệp, việc diễn tập các kịch bản tương tự giai đoạn 2015-2016 ngay trong quý này có thể giúp giảm rủi ro khi chuỗi cung ứng thực sự bị gián đoạn.

El Nino lần này xuất hiện vào thời điểm Đông Nam Á đã trở thành một trung tâm sản xuất quan trọng của thế giới. Việt Nam nằm ngay trong mạng lưới đó. Nếu các công cụ cảnh báo sớm, nguồn vốn ứng phó và cơ chế phối hợp được kích hoạt trước khi El Nino đạt đỉnh, khu vực còn thời gian để giảm thiệt hại. Nếu chậm trễ, một cú sốc khí hậu có thể nhanh chóng chuyển thành cú sốc về lương thực, nước, logistics và sản xuất đối với cả Việt Nam lẫn các nền kinh tế láng giềng.