Trong 5 tháng đầu năm 2026, khu vực đầu tư nước ngoài (FDI) tiếp tục là điểm sáng trong bức tranh kinh tế của Việt Nam, khi tổng vốn đăng ký đầu tư đạt 24,8 tỉ USD. Đây cũng là nhóm đóng góp vào nền kinh tế đang có tốc độ tăng trưởng cao nhất trong khu vực Đông Nam Á. 

Dòng vốn vào sản xuất vẫn mạnh. Trong 5 tháng đầu năm, riêng công nghiệp chế biến, chế tạo thu hút 9,64 tỉ USD vốn đăng ký cấp mới, tương đương 65% tổng vốn đăng ký cấp mới. Nếu tính cả vốn cấp mới và vốn điều chỉnh, con số này đạt 14,52 tỉ USD, chiếm hơn 70% tổng vốn đăng ký mới và tăng thêm.

Song, làn sóng từ FDI có quy mô nhỏ và vừa đang chảy mạnh vào Việt Nam, để lại nghi vấn về khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu của doanh nghiệp Việt. Cánh cổng vốn đã hẹp với doanh nghiệp Việt, liệu có đang khép lại?

“Tin này không thực vui,” ông Đậu Anh Tuấn, phó tổng thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế tại liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) - nói tại sự kiện do VnEconomy tổ chức vào tháng 4.2026. “Chúng ta kỳ vọng thu hút nhiều nhà đầu tư nước ngoài có quy mô lớn và miếng bánh nhỏ là của doanh nghiệp Việt Nam, nhưng gần đây rất nhiều doanh nghiệp FDI quy mô nhỏ cũng theo chân các tập đoàn lớn đi vào. Cơ hội của doanh nghiệp Việt Nam ít dần.”

Cùng làn sóng “Trung Quốc + 1”, Việt Nam hưởng lợi khi các tập đoàn toàn cầu tìm kiếm địa điểm sản xuất thay thế bên ngoài Trung Quốc. Nhưng khi các nhà cung ứng cũng dịch chuyển theo khách hàng của họ, không gian liên kết vào chuỗi cung ứng cho doanh nghiệp Việt Nam cũng không còn nhiều.

“Đây là một phần hệ quả tự nhiên của quá trình chuỗi cung ứng trưởng thành,” ông Macro Forster, giám đốc điều hành của Ascentium, nhận định. Các nhà cung ứng cấp 2 và cấp 3 đi theo khách hàng đầu chuỗi vào Việt Nam. Điều này xuất phát từ chiến lược phân tán rủi ro qua nhiều địa điểm thay vì đặt cược toàn bộ vào Việt Nam.

Trong hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, chỉ khoảng 5.000 doanh nghiệp Việt Nam có kết nối trực tiếp với các tập đoàn đa quốc gia hoặc chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong số đó, khoảng 300 doanh nghiệp là nhà cung cấp cấp 1 hoặc cấp 2, và chỉ khoảng 100 doanh nghiệp có thể bán hàng trực tiếp cho các tập đoàn lớn. Tỉ lệ chưa tới 0,1%, cho thấy cánh cổng vẫn đóng chặt với doanh nghiệp Việt.

Khi công nghệ lõi là bài toán chưa có lời giải thì Việt Nam vẫn ghi nhận mức độ tập trung chưa cao dành cho nghiên cứu và phát triển (R&D). Tỉ lệ chi cho R&D trên GDP tại Việt Nam hiện chỉ ở mức 0,43%. Trong khi các nước lân cận, tỉ lệ này đang có khoảng cách nhất định, Singapore 1,85%, Malaysia 1,32%, Thái Lan 1,29%.

"Vừa miếng"

Làn sóng FDI quy mô nhỏ tràn vào Việt Nam chưa hẳn là dấu hiệu chấm hết cho doanh nghiệp Việt Nam. 

“Chưa thể khẳng định làn sóng FDI vào Việt Nam là điều tiêu cực,” bà Trương Thị Chí Bình, phó chủ tịch kiêm tổng thư ký hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI) - nói với Bloomberg Businessweek Việt Nam. “Các doanh nghiệp nhỏ được coi là ‘vừa miếng’ với doanh nghiệp Việt Nam. Với năng lực hiện nay của nhiều doanh nghiệp sản xuất Việt Nam, những khách hàng phù hợp không nhất thiết là các tập đoàn quá lớn.”

Theo bà Bình, các doanh nghiệp FDI quy mô vừa và nhỏ có thể linh hoạt hơn, dễ tiếp cận hơn và có nhu cầu tìm kiếm nhà cung ứng trong nước cao hơn, đặc biệt với các linh kiện cồng kềnh, chi phí logistics lớn hoặc những sản phẩm có yêu cầu kỹ thuật phù hợp với năng lực hiện tại của doanh nghiệp Việt.

“Các dự án quy mô nhỏ hơn thực ra là cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam,” ông Forster nói. “Nếu có các chính sách liên kết phù hợp, các nhà sản xuất nước ngoài quy mô vừa thường sẵn sàng làm việc với nhà cung ứng nội địa hơn. Trong khi các tập đoàn lớn thường sử dụng hệ sinh thái của riêng họ.”

Với nền tảng chính trị ổn định, lợi thế vị trí địa lý và lực lượng lao động dồi dào, Việt Nam vẫn tiếp tục kêu gọi FDI “thế hệ mới” trong các lĩnh vực công nghệ cao. Chính phủ cũng nhiều lần nhấn mạnh định hướng chuyển từ thu hút FDI đại trà sang thu hút có chọn lọc và lộ trình chuyển giao công nghệ cho Việt Nam. Nhưng khoảng cách từ chính sách tới thực tế vẫn là một điểm nghẽn.

“Việt Nam đúng là một cô gái đẹp, nhưng chưa phải tuyệt thế giai nhân,” bà Bình nói. “Việt Nam không thể ép nhà đầu tư như một số nước từng làm trong quá khứ. Thay vào đó, Việt Nam cần chủ động đàm phán với các tập đoàn toàn cầu và chuẩn bị tốt hơn cho doanh nghiệp nội địa.” 

Phải chăng Việt Nam chỉ nên thu hút những FDI nhỏ thay vì các “đại bàng”? Câu trả lời vẫn là cả hai. Đàn ong thợ đi theo ong chúa. Khi các tập đoàn như Samsung hay Apple gia tăng đầu tư tại Việt Nam thì họ vẫn cần những nhà cung ứng trong nước để tối ưu chi phí hoạt động.

“Doanh nghiệp Việt Nam đừng chờ đợi các tập đoàn FDI lớn kéo mình vào chuỗi cung ứng của họ, mà phải chủ động xây dựng nội lực, từ chất lượng tới năng lực sản xuất,” ông Forster nói. “Nếu không, doanh nghiệp nội địa sẽ đánh mất cơ hội vào tay các mạng lưới nhà cung ứng hiện hữu của Trung Quốc hoặc Hàn Quốc.”

Dù FDI lớn hay nhỏ, thì xu hướng “Trung Quốc + 1” đang tiếp tục đẩy mặt bằng chi phí nhân lực của Việt Nam lên cao. Đây là tin tốt cho người lao động, nhưng để lại lo ngại cho Việt Nam khi nhân công giá rẻ vẫn là một trong những lợi thế để thu hút đầu tư.

Trong cuộc chiến tranh thương mại khắc nghiệt, Việt Nam trở thành người chiến thắng hiếm hoi. Nhưng khi ông Trump và ông Tập Cận Bình tìm được tiếng nói chung, xu hướng FDI chuyển dịch cũng hạ nhiệt. Trong kịch bản tệ hơn, các doanh nghiệp nước ngoài sẽ rời khỏi Việt Nam. Đồng nghĩa, doanh nghiệp nội địa phải gánh một mặt bằng chi phí mới.

Khối FDI tại Việt Nam hiện đang cung cấp việc làm cho 5 triệu lao động, chiếm tới 31% lực lượng lao động trong toàn bộ khu vực doanh nghiệp. Khi họ rút đi ồ ạt sẽ để lại một khoảng trống lớn trên thị trường lao động. Viễn cảnh chẳng ai mong muốn.