Trong hai năm đầu nhiệm kỳ thứ hai, tổng thống Donald Trump hưởng lợi từ việc đảng Cộng hòa nắm đa số tại cả hai viện Quốc hội. Quyền kiểm soát cả Nhà Trắng lẫn Quốc hội giúp đảng này thông qua gói cắt giảm thuế sâu rộng năm 2025. Khi những người trung thành với đảng đứng đầu các ủy ban Quốc hội, Trump và chính quyền của ông phần lớn tránh được sự giám sát gắt gao từ các cơ quan này.

Giờ đây, thời kỳ đảng Cộng hòa nắm quyền kiểm soát đồng thời cả Nhà Trắng lẫn Quốc hội đang đột ngột khép lại. “Làn sóng” Dân chủ trong cuộc bầu cử ngày 3.11 mang lại cho đảng này đa số ghế tại cả Hạ viện và Thượng viện. Việc đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội khóa mới, dự kiến nhóm họp vào đầu tháng 1 năm tới, sẽ khiến chính quyền Trump chịu sự giám sát chặt chẽ hơn và buộc phải chấp nhận thỏa hiệp nếu muốn thông qua luật.

Tuy nhiên, tổng thống vẫn có thể làm nhiều việc mà không cần Quốc hội. Trump đã thử thách giới hạn quyền lực tổng thống bằng những sắc lệnh hành pháp có phạm vi rộng, trong đó một số đã bị tòa án bác bỏ, và tiến hành chiến tranh với Iran mà không được Quốc hội cho phép.

“Làn sóng bầu cử” là gì?

Không có định nghĩa chính xác, nhưng thuật ngữ này được dùng để mô tả việc một đảng giành thêm số ghế đáng kể tại Hạ viện, Thượng viện hoặc cả hai. Nhìn chung, những cuộc bầu cử Quốc hội tạo ra làn sóng như vậy thường diễn ra vào giữa nhiệm kỳ bốn năm của tổng thống, khi tổng thống không có tên trên lá phiếu, và thường có lợi cho đảng không nắm Nhà Trắng. Trong những cuộc bầu cử này, các cuộc đua sít sao có thể đồng loạt nghiêng về cùng một phía.

Một giả thuyết cho rằng sự phẫn nộ thúc đẩy người dân hành động, khiến những người phản đối tổng thống và chính sách của ông có động lực đi bầu mạnh hơn những người hài lòng với hiện trạng. Phản ứng này có thể rất mạnh: kể từ sau Thế chiến II, đảng của tổng thống trung bình mất ròng khoảng 25 ghế Hạ viện và 3,5 ghế Thượng viện trong các cuộc bầu cử giữa kỳ.

Nhiều nhà quan sát cho rằng làn sóng Dân chủ năm 2026 bắt nguồn từ sự bất bình trước tác động của thuế quan do ông Trump áp đặt và cuộc chiến với Iran đối với chi phí sinh hoạt. Các chỉ báo kinh tế cho thấy giá tiêu dùng tăng nhanh hơn tiền lương trong sáu tháng liên tiếp, các hộ gia đình tiết kiệm ít hơn và lãi suất vay mua nhà ở gần mức cao nhất kể từ năm 2023.

Theo các cuộc thăm dò, những diễn biến này khiến Trump và đảng của ông bị phản đối rộng rãi. Tỉ lệ ủng hộ Trump ở mức 37%, theo số liệu trung bình các cuộc thăm dò hằng ngày do New York Times tổng hợp tính đến ngày 4.11. Đây là một trong những mức thấp nhất của các tổng thống kể từ Thế chiến II, tương đương mức 38% của tổng thống Cộng hòa George W. Bush trong cuộc thăm dò Gallup vào ngày bầu cử năm 2006, khi đảng Dân chủ giành đa số tại cả Hạ viện và Thượng viện trong hai năm cuối nhiệm kỳ của ông.

Đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội có ý nghĩa gì với hoạt động lập pháp?

Đa số tại cả hai viện Quốc hội cho phép đảng Dân chủ ngăn chặn bất kỳ dự luật nào họ phản đối. Nhưng điều đó không có nghĩa họ có thể tự thông qua các dự luật của mình thành luật.

Với phần lớn dự luật, việc thông qua tại Thượng viện đòi hỏi mức đa số cao hơn đa số thông thường, ngưỡng mà đảng Dân chủ chưa đạt được dù thắng lớn trong cuộc bầu cử giữa kỳ. Tại Thượng viện, các nghị sĩ có đặc quyền sử dụng thủ tục filibuster, tức kéo dài tranh luận không giới hạn để cản trở dự luật. Cần 60 phiếu trong Thượng viện gồm 100 ghế để chấm dứt thủ tục này, nên trên thực tế phần lớn dự luật cần 60 phiếu để được thông qua.

Khi kiểm soát cả hai viện, đảng Dân chủ có thể vượt qua trở ngại filibuster bằng thủ tục điều chỉnh ngân sách, được áp dụng cho các dự luật liên quan đến chi tiêu, thuế và trần nợ liên bang, tức giới hạn vay nợ của chính phủ Mỹ do Quốc hội quy định. Trước tiên, Hạ viện và Thượng viện phải thống nhất một nghị quyết ngân sách, đặt ra các mục tiêu tổng thể về chi tiêu và nguồn thu. Sau đó, những dự luật nhằm điều chỉnh chính sách thuế và chi tiêu cho phù hợp với nghị quyết này chỉ cần đa số phiếu thông thường để được Thượng viện thông qua. Đảng Cộng hòa đã sử dụng chính thủ tục đó khi kiểm soát cả hai viện để thông qua các đợt cắt giảm thuế năm 2017, trong nhiệm kỳ đầu của Trump, và năm 2025, trong nhiệm kỳ thứ hai.

Dĩ nhiên, tổng thống Trump có thể phủ quyết bất kỳ dự luật nào được Quốc hội thông qua. Trong cuộc phỏng vấn với Fox News trước ngày bầu cử, ông nói có thể trở thành “Ngài Phủ quyết” nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Quốc hội. Để vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống, cần đa số hai phần ba tại cả Hạ viện lẫn Thượng viện, điều đảng Dân chủ chưa có dù giành thêm nhiều ghế. Tuy nhiên, nếu phủ quyết những dự luật được đông đảo công chúng ủng hộ, chẳng hạn các biện pháp giải quyết khó khăn về chi phí sinh hoạt vốn là mối quan tâm hàng đầu của cử tri trước bầu cử, Trump có nguy cơ khiến tỉ lệ ủng hộ vốn thuộc nhóm thấp nhất kể từ Thế chiến II tiếp tục giảm. Những dự luật như vậy có thể bao gồm việc đảo ngược các khoản cắt giảm chi tiêu cho Medicaid trong luật thuế năm 2025, chương trình bảo hiểm y tế của chính phủ chủ yếu dành cho người nghèo, và khôi phục mức trợ cấp bổ sung giúp người dân chi trả bảo hiểm y tế.

Trong cuộc phỏng vấn với Fox News, Trump cho rằng nếu liên tục phủ quyết các dự luật do đảng Dân chủ thúc đẩy, theo thời gian họ sẽ sẵn sàng thỏa thuận với ông. Khi các bên chấp nhận thỏa hiệp, những dự luật quan trọng vẫn có thể trở thành luật dù một đảng nắm Nhà Trắng còn đảng kia kiểm soát một hoặc cả hai viện Quốc hội. Các ví dụ gồm gói giải cứu chương trình An sinh xã hội năm 1983, cuộc cải cách thuế lớn năm 1986 và những thay đổi sâu rộng đối với hệ thống phúc lợi năm 1996.

Đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội có mở đường cho các cuộc điều tra mới nhằm vào Trump?

Trump và chính quyền có thể đối mặt với những cuộc điều tra mới hoặc các cuộc điều tra được đẩy mạnh trở lại từ những ủy ban Quốc hội sắp chuyển sang quyền kiểm soát của Đảng Dân chủ. Các nội dung có thể bị điều tra gồm hoạt động giao dịch cổ phiếu và kinh doanh tiền mã hóa của gia đình Trump, việc doanh nghiệp tư nhân tài trợ dự án phòng khiêu vũ tại Nhà Trắng, chính sách thực thi luật nhập cư và cách chính quyền xử lý hồ sơ liên quan đến Jeffrey Epstein, nhà tài chính đã qua đời từng bị kết tội phạm tội tình dục.

Tuy nhiên, quyền điều tra của Quốc hội có những giới hạn quan trọng. Các ủy ban có thể ban hành trát yêu cầu cá nhân, doanh nghiệp hoặc quan chức chính phủ cung cấp tài liệu hay ra làm chứng; đồng thời có thể xác định hành vi từ chối chấp hành là khinh thường Quốc hội và đề nghị xử lý hình sự, với mức phạt có thể gồm tiền phạt và tối đa 12 tháng tù. Quốc hội cũng có thể chuyển hồ sơ sang bộ Tư pháp, đề nghị truy tố cá nhân về những tội khác. Tuy nhiên, Quốc hội không thể tự truy tố hình sự.

Bộ Tư pháp, cơ quan thuộc nhánh hành pháp, có quyền quyết định có xử lý đề nghị của Quốc hội hay không và nắm độc quyền truy tố các tội hình sự liên bang. Dưới thời ông Trump, bộ này đã rời xa truyền thống bảo đảm các cuộc điều tra và truy tố hình sự không chịu ảnh hưởng từ Nhà Trắng.

Bộ Tư pháp dưới một chính quyền tương lai có thể xử lý những đề nghị truy tố hình sự do các ủy ban Quốc hội đưa ra trong nhiệm kỳ Trump. Tuy nhiên, trước cuộc bầu cử giữa kỳ, ông Trump đã bày tỏ sẵn sàng ân xá để bảo vệ bất kỳ trợ lý nào bị các nhà điều tra của Quốc hội nhắm tới. Tổng thống Mỹ có quyền ân xá đối với các tội liên bang. Ông không thể ân xá cho hành vi phạm tội chưa xảy ra, nhưng có thể ân xá cho hành vi đã xảy ra dù chưa bị truy tố. Tổng thống cũng không cần nêu cụ thể tội danh khi ban hành lệnh ân xá.

Năm 2025, trong những giờ cuối nhiệm kỳ, tổng thống khi đó là Joe Biden đã ban hành các lệnh ân xá bao quát để bảo vệ nhiều thành viên gia đình và quan chức, vì lo ngại họ bị chính quyền Trump sắp nhậm chức nhắm tới để trả đũa. Trump viện dẫn tiền lệ này để lý giải cho cam kết bảo vệ các trợ lý của mình.

Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát có thể tiến hành luận tội Trump lần thứ ba, nhưng đây không phải trọng tâm thông điệp của đảng trước cuộc bầu cử.

Quy trình luận tội bắt đầu tại Hạ viện. Nếu Hạ viện thông qua các điều khoản luận tội tổng thống bằng đa số phiếu thông thường, tổng thống bị luận tội nhưng chưa bị bãi nhiệm. Thượng viện sau đó tổ chức xét xử. Nếu Thượng viện bỏ phiếu kết tội với đa số hai phần ba, tổng thống sẽ bị bãi nhiệm.

Ông Trump bị luận tội hai lần trong nửa sau nhiệm kỳ đầu, sau khi đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện trong cuộc bầu cử giữa kỳ năm 2018. Tháng 12.2019, Hạ viện luận tội ông với các cáo buộc lạm dụng quyền lực và cản trở Quốc hội. Hạ viện cáo buộc Trump đặt điều kiện viện trợ quân sự cho Ukraine là chính phủ nước này phải mở điều tra Biden, đối thủ chính trị của ông, và con trai Hunter Biden. Hạ viện luận tội ông Trump lần thứ hai vào tháng 1.2021, cáo buộc ông kích động nổi loạn liên quan đến vụ tấn công điện Capitol ngày 6.1, khiến việc xác nhận chiến thắng của Biden trước Trump trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2020 bị trì hoãn. Cả hai lần luận tội đều không dẫn đến việc Thượng viện kết tội.

Nếu đảng Dân chủ tiến hành một cuộc luận tội nữa, họ khó có thể bãi nhiệm Trump vì cần đa số hai phần ba tại Thượng viện để kết tội.

Dù vậy, trong chiến dịch bầu cử năm 2026, lãnh đạo đảng Dân chủ đã giảm nhẹ khả năng luận tội và kêu gọi các ứng cử viên tập trung tranh cử với cam kết hạ chi phí sinh hoạt hằng ngày, giảm gánh nặng kinh tế cho các gia đình lao động.

Khả năng bổ nhiệm nhân sự của ông Trump sẽ bị ảnh hưởng thế nào?

Dưới quyền kiểm soát của Đảng Dân chủ, Thượng viện có thể trì hoãn hoặc ngăn chặn các đề cử nhân sự tư pháp và hành pháp của Trump. Những vị trí do tổng thống đề cử cần Thượng viện phê chuẩn gồm thành viên nội các, thẩm phán Tòa án Tối cao và các tòa án liên bang, đại sứ, cùng người đứng đầu các cơ quan và ủy ban chính phủ.

Việc đảng Cộng hòa kiểm soát Thượng viện đã giúp Trump giành được sự phê chuẩn, dù chỉ với cách biệt rất sít sao, đối với một số nhân vật gây tranh cãi, gồm Pete Hegseth làm bộ trưởng Quốc phòng, Robert F. Kennedy Jr. làm bộ trưởng Y tế và Dịch vụ Nhân sinh, và Kash Patel làm giám đốc FBI. Biến động nhân sự trong chính quyền thứ hai của Trump ít hơn nhiệm kỳ đầu, nhưng giờ đây ông sẽ có ít dư địa xoay xở hơn đáng kể khi bổ nhiệm người vào các vị trí khuyết.

Tổng thống có thể làm gì mà không cần Quốc hội?

Tổng thống có thể thực hiện những thay đổi chính sách quan trọng thông qua quyền hành pháp mà không cần Quốc hội. Trump đã ra lệnh tấn công quân sự vào Iran, áp đặt và dỡ bỏ thuế quan, sa thải hàng loạt nhân viên liên bang, rút Mỹ khỏi tổ chức Y tế Thế giới và hiệp định Paris về khí hậu năm 2015, đồng thời bắt giữ và đưa tổng thống lâu năm của Venezuela Nicolás Maduro về Mỹ. Tất cả đều không cần Quốc hội thông qua luật.