Năng lượng sạch được hưởng lợi dài hạn nhưng đang chịu sức ép ngắn hạn từ chính chuỗi cung ứng nhiên liệu hóa thạch.

Khi giá dầu tăng mạnh vì chiến sự tại Trung Đông, phản ứng quen thuộc của nhiều người là cho rằng đây sẽ là cú hích lớn cho năng lượng tái tạo và xe điện. Lập luận này có cơ sở. Giá xăng cao khiến người tiêu dùng cân nhắc xe điện nhanh hơn. Các chính phủ lo ngại an ninh năng lượng sẽ đẩy mạnh đầu tư điện gió, điện mặt trời và pin lưu trữ. Tuy nhiên, thực tế của quá trình chuyển đổi xanh phức tạp hơn nhiều. Cuộc khủng hoảng lần này cho thấy năng lượng sạch vẫn đang lệ thuộc sâu vào hệ sinh thái nhiên liệu hóa thạch mà họ muốn thay thế.

Đó là nghịch lý lớn nhất của thời đại chuyển đổi năng lượng. Thế giới muốn rời xa dầu khí, nhưng để đi nhanh hơn trên con đường ấy, nhiều ngành vẫn cần dầu khí làm nguyên liệu đầu vào, làm nguồn vận tải và làm mắt xích trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hãy nhìn vào Indonesia, quốc gia sản xuất niken lớn nhất thế giới. Niken là kim loại quan trọng trong nhiều loại pin xe điện. Khi giá dầu tăng, ngân sách trợ giá nhiên liệu của Jakarta phình to, buộc chính phủ phải tìm nguồn thu bổ sung. Một trong những cách được lựa chọn là tăng giá tối thiểu mua quặng niken. Điều đó giúp tăng thu ngân sách, nhưng cũng khiến chi phí của các nhà luyện kim cao hơn.

Khó khăn chưa dừng ở đó. Quá trình luyện niken sử dụng nhiều axit sunfuric. Đây là hóa chất được tạo ra chủ yếu từ lưu huỳnh, vốn là phụ phẩm của ngành dầu khí. Khi nguồn cung tại vùng Vịnh bị gián đoạn, giá lưu huỳnh tăng mạnh, kéo theo chi phí axit sunfuric leo thang. Một số nhà máy tại Indonesia đã phải giảm công suất.

Nói cách khác, để sản xuất nguyên liệu cho xe điện, thế giới vẫn cần những phụ phẩm từ dầu khí. Khi dầu khí rung lắc, chuỗi cung ứng pin cũng rung theo.

Điều tương tự diễn ra với nhiều kim loại khác. Đồng, coban, lithium đều cần các khâu chế biến sử dụng hóa chất và năng lượng lớn. Mangan, nguyên liệu quan trọng của pin, được khai thác nhiều tại Nam Phi và Gabon, nơi hoạt động mỏ phụ thuộc đáng kể vào dầu diesel. Khi nhiên liệu đắt đỏ, chi phí khai thác tăng lên, biên lợi nhuận mỏng đi, sản lượng có thể suy giảm.

Một cú sốc dầu vì thế không chỉ là chuyện của cây xăng hay hóa đơn điện. Nó len vào từng lớp của nền kinh tế xanh.

Nhôm là ví dụ rõ nét khác. Các nước vùng Vịnh như UAE, Bahrain, Qatar hay Saudi Arabia đã trở thành trung tâm luyện nhôm lớn nhờ nguồn năng lượng dồi dào. Kim loại này là vật liệu quan trọng trong ngành xây dựng, ô tô và đặc biệt là khung tấm pin mặt trời. Khi chiến sự lan rộng, chuỗi vận chuyển qua eo biển Hormuz bị đe dọa, nguồn cung nhôm toàn cầu lập tức căng thẳng. Giá tăng nhanh và các nhà sản xuất mô đun mặt trời chịu sức ép trực tiếp.

Điều này tạo ra thế khó cho các doanh nghiệp năng lượng sạch ngoài Trung Quốc. Trong nhiều năm, họ đã phải cạnh tranh với công suất sản xuất khổng lồ và giá thành thấp từ các nhà máy Trung Quốc. Nay chi phí nguyên liệu và logistics cùng tăng, khoảng cách cạnh tranh càng nới rộng.

Nghịch lý xuất hiện thêm một lần nữa. Một cuộc khủng hoảng dầu có thể thúc đẩy nhu cầu công nghệ xanh, nhưng đồng thời lại củng cố lợi thế của quốc gia đang kiểm soát chuỗi cung ứng xanh lớn nhất thế giới.

Tác động còn lan sang chính sách tiền tệ. Khi dầu, kim loại, vận tải và thực phẩm cùng tăng giá, lạm phát sẽ quay lại. Các ngân hàng trung ương vì thế có thể duy trì lãi suất cao lâu hơn hoặc thậm chí tăng thêm. Đây là tin xấu với ngành năng lượng tái tạo.

Lý do khá đơn giản. Nhiều dự án điện gió, điện mặt trời hay hạ tầng lưu trữ cần vốn đầu tư ban đầu rất lớn và thường dùng nợ vay dài hạn. Khi lãi suất tăng, tổng chi phí dự án đội lên đáng kể. Những dự án vốn chỉ vừa đạt hiệu quả tài chính sẽ bị trì hoãn hoặc hủy bỏ.

Điện gió ngoài khơi là ví dụ điển hình. Đây là lĩnh vực đòi hỏi vốn khổng lồ, thời gian xây dựng dài và chịu rủi ro kỹ thuật cao. Chỉ cần lãi suất tăng thêm vài điểm phần trăm, toàn bộ phương án đầu tư có thể thay đổi.

Vì thế, ngành xanh đang đối diện thế kẹp hai đầu: chi phí đầu vào tăng vì khủng hoảng hàng hóa, chi phí vốn tăng vì rủi ro lạm phát.

Dù vậy, triển vọng dài hạn của chuyển đổi năng lượng vẫn sáng hơn trước. Mỗi cú sốc dầu khí đều nhắc các chính phủ rằng phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu là rủi ro chiến lược. Mỗi lần giá xăng tăng mạnh, người tiêu dùng lại quan tâm hơn tới xe điện. Mỗi đợt biến động địa chính trị đều khiến khái niệm an ninh năng lượng trở nên cụ thể.

Đó là lý do doanh số xe điện tại nhiều nền kinh tế lớn vẫn tăng mạnh trong thời gian gần đây. Đức ghi nhận mức tăng cao, châu Âu tiếp tục mở rộng thị phần xe điện, trong khi nhiều nước đẩy nhanh đầu tư pin và lưới điện thông minh.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế cũng dự báo nhu cầu dầu toàn cầu suy giảm khi giá cao kéo dài làm người dùng cắt giảm tiêu thụ. Đây là quy luật quen thuộc của thị trường năng lượng: giá càng cao, động lực thay thế càng mạnh.

Vấn đề nằm ở khoảng thời gian chuyển tiếp. Thế giới chưa thể rời dầu khí trong một sớm một chiều, nhưng càng chậm rời đi, rủi ro càng lớn. Những cú sốc như hiện nay khiến nền kinh tế toàn cầu phải trả chi phí rất đắt cho giai đoạn lưng chừng ấy.

Bài học lớn nhất từ cuộc khủng hoảng lần này là năng lượng sạch không thể chỉ nói về nhu cầu tiêu dùng. Nó còn là câu chuyện xây dựng toàn bộ chuỗi cung ứng mới, từ khai khoáng, hóa chất, luyện kim, vận tải, tài chính đến công nghệ sản xuất.

Nếu các mắt xích đó vẫn phụ thuộc quá sâu vào dầu khí hoặc tập trung vào vài khu vực địa chính trị nhạy cảm, chuyển đổi xanh sẽ tiếp tục dễ tổn thương trước những cú sốc cũ. Năng lượng xanh vì thế vừa là lời giải cho khủng hoảng hiện tại vừa là lĩnh vực đang chịu tổn thương bởi chính cuộc khủng hoảng đó. Đây là nghịch lý của thời đại chúng ta đang sống.