Đôi khi, những thay đổi diễn ra nhanh đến mức bạn quên tự chúc mừng mình vì những gì đã đạt được.

Hãy nhìn vào quá trình các lưới điện trên thế giới chuyển từ nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng sạch. Nhà kinh tế học năng lượng Vaclav Smil viết vào năm 2014 rằng quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo sẽ "đòi hỏi sự kiên trì qua nhiều thế hệ" và khó khăn hơn những lần chuyển đổi trước đó giữa củi, than, dầu mỏ và khí đốt, vốn kéo dài từ nửa thế kỷ trở lên. Một năm sau, Bill Gates, người theo học Smil, cảnh báo chi phí giảm phát thải bằng các công nghệ hiện có sẽ "vượt xa mọi mức độ tưởng tượng".

Trên thực tế, chúng ta đã giải quyết phần lớn nhất của vấn đề trong vòng một thập kỷ. Năm ngoái, các nguồn năng lượng sạch tạo ra sản lượng điện tương đương tổng lượng điện mà cả thế giới tiêu thụ vào thời điểm gần nhất là năm 1996. Khoảng một nửa trong số đó đến từ điện gió và điện mặt trời. Khi các dự án điện gió và điện mặt trời đang được triển khai hoàn tất trong 2 đến 3 năm tới, Anh và Liên minh châu Âu nhiều khả năng sẽ gia nhập nhóm những thị trường hiếm hoi cùng Brazil và Canada, nơi thủy điện chi phối, với khoảng 80% sản lượng điện đến từ các nguồn không phát thải.

Australia dường như đang đi đúng hướng để gia nhập nhóm này vào khoảng năm 2030, còn Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan có thể đạt cột mốc tương tự vào khoảng năm 2035. Ngay cả Trung Quốc, quốc gia phát thải lớn nhất, cũng có thể không bị bỏ xa. Than đã giảm xuống dưới 50% sản lượng điện trong nửa đầu năm nay, trong khi một nghiên cứu gần đây ước tính tỷ trọng năng lượng sạch của nước này có thể lên tới 80% vào năm 2035, nếu công suất năng lượng tái tạo được xây dựng gần tương ứng với các mục tiêu hiện tại.

Khi các quốc gia tập trung tại thành phố Antalya của Thổ Nhĩ Kỳ để tham dự hội nghị khí hậu COP31 của Liên Hợp Quốc trong tuần này, những cột mốc đó đáng được ăn mừng, nhưng cũng đòi hỏi một sự điều chỉnh lại cách tiếp cận. Làm sạch các lưới điện trên thế giới sẽ là phần dễ dàng trong quá trình chuyển đổi năng lượng. Biến nguồn điện đó thành phương thức mặc định để cung cấp năng lượng cho mọi hoạt động khác trong các xã hội công nghiệp hiện đại sẽ khó khăn hơn.

Những gì đã đạt được thật đáng kinh ngạc. Cuộc tranh luận lớn về năng lượng trong những năm 2000 và 2010, xoay quanh việc liệu điện tái tạo có thể tự mình cạnh tranh với nhiên liệu hóa thạch hay không, đã ngã ngũ theo hướng có lợi cho quá trình chuyển đổi. Khoảng 82% mức tăng sản lượng điện kể từ năm 2021 đến từ các nguồn không carbon.

Xét trên mọi thước đo chi phí có thể hình dung, điện sạch hiện rẻ hơn trên phần lớn thế giới. Tại Saudi Arabia, quốc gia thường xuyên cản trở các hội nghị khí hậu của Liên Hợp Quốc, hàng chục gigawatt dự án điện mặt trời đã ký hợp đồng bán điện với mức giá thấp chưa từng thấy, thấp hơn nhiều so với 2 cent mỗi kilowatt-giờ. Ấn Độ, quốc gia được dự báo có mức tăng phát thải lớn nhất trong thập kỷ tới, giờ đây có thể cung cấp điện từ mặt trời, gió và pin với khả năng vận hành 24/7 tương đương các máy phát điện nhiên liệu hóa thạch, nhưng giá thấp hơn 10% so với điện than.

Tại nhiều quốc gia ở châu Á và châu Âu, việc xây dựng các trang trại điện mặt trời và điện gió hoàn toàn mới, có hệ thống pin hỗ trợ, còn rẻ hơn việc tiếp tục vận hành một nhà máy khí đốt hiện hữu đã khấu hao toàn bộ. Than cũng đang đi theo hướng tương tự ở nhiều nơi. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, năng lượng tái tạo đã có chi phí thấp hơn chi phí vận hành các nhà máy điện than vào năm 2023, ngay cả khi các nhà cung cấp nhiên liệu rắn chính của nước này ở Nga và Colombia vẫn vận hành các mỏ trong tình trạng thua lỗ.

Tuy nhiên, thành công đó lại kéo theo một loạt vấn đề hoàn toàn mới. Một lý do khiến nhiều quốc gia tích cực khử carbon nhất tại Liên minh châu Âu và Anh hiện lo lắng về hệ thống điện là họ đang vấp phải một phiên bản của nguyên lý Pareto, theo đó 80% vấn đề có thể bắt nguồn từ 20% yếu tố. Việc khử carbon trong 20% sản lượng điện cuối cùng sẽ khó khăn hơn nhiều so với loại bỏ nhiên liệu hóa thạch khỏi 80% đầu tiên.

Điều đó đòi hỏi phải nhìn nhận lại vị trí của chúng ta trong quá trình chuyển đổi năng lượng. Các lưới điện là nguồn phát thải carbon lớn nhất, nhưng vẫn chỉ chiếm khoảng một phần tư tổng lượng phát thải. Vì vậy, ưu tiên trong những năm 2030 cần khác với những năm 2010. Thay vì tập trung giảm những tấn carbon cuối cùng từ hoạt động phát điện, các chính phủ cần khiến nguồn điện sạch dồi dào đủ rẻ để đẩy nhiên liệu hóa thạch ra khỏi mọi hoạt động còn lại, đặc biệt là ô tô và xe tải điện, hệ thống sưởi ấm trong nhà, cũng như các loại nhiệt độ thấp được sử dụng trong ngành sản xuất thực phẩm và giấy.

Bản thân điện hiện là một trong những rào cản lớn nhất đối với mục tiêu đó. Tại nhiều quốc gia, các thử nghiệm chính sách xanh trong những năm 2000 đã đẩy một loạt khoản phí tồn đọng vào hóa đơn điện của hộ gia đình và doanh nghiệp, khiến điện lưới trở nên đắt đỏ một cách nghịch lý đối với người tiêu dùng, ngay cả khi chi phí sản xuất điện thấp. Lưới điện, lĩnh vực xanh nhất trong phần lớn các ngành công nghiệp châu Âu, lại là lĩnh vực phải trả mức giá carbon cao nhất2. Theo một nghiên cứu trong năm nay, tại Đức và Áo, việc thay đổi cơ chế quản lý này có thể đã giúp giảm chi phí từ 25% đến 30% trong cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022.

Giải quyết những vấn đề đó là điều thiết yếu, đặc biệt vì điện lưới phải rẻ hơn nếu muốn hoàn thành vai trò làm sạch phần còn lại của xã hội công nghiệp. Điều đó sẽ đòi hỏi thay thế động cơ xe chạy bằng nhiên liệu hóa thạch, lò hơi khí đốt và lò đốt than bằng động cơ điện và máy bơm nhiệt.

Việc xây dựng các lưới điện sạch từng được cho là sẽ mất nhiều thế hệ. Chúng ta đang hoàn thành công việc đó trong chưa đầy một thế hệ. Giờ là nhiệm vụ khó hơn, đưa mọi hoạt động còn lại sang sử dụng điện.