Với giá dầu Brent duy trì trên 100 USD/thùng trong phần lớn tháng qua, còn giá dầu diesel cao hơn gấp đôi mức đó, có lẽ bạn sẽ nghĩ các nước nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch nghèo nhất thế giới lúc này đã lâm vào khủng hoảng.

Việc họ chưa hẳn rơi vào tình cảnh ấy là nhờ một trong những xu hướng phát triển nhanh nhất trong lĩnh vực tài chính phát triển: Giúp các bên sử dụng dầu khí thanh toán tiền nhiên liệu vượt quá khả năng chi trả.

Hãy nhìn vào gói hỗ trợ năng lượng khẩn cấp trị giá 3,3 tỉ USD được chính phủ Bangladesh thông qua tuần trước. Khoảng 200 triệu USD từ ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) sẽ dành cho chương trình kéo dài 5 năm nhằm cải tạo lưới điện xuống cấp tại các khu vực ven thủ đô Dhaka đang đô thị hóa nhanh chóng. Tại đây, những đợt mất điện kéo dài từ 12 giờ trở lên đã làm bùng phát các cuộc biểu tình và chặn đường.

Tuy nhiên, phần lớn số tiền, khoảng 3,1 tỉ USD, sẽ được dùng để thanh toán các khoản nhập khẩu dầu khí chỉ trong năm tài chính hiện tại.

Nguồn tài trợ này lại phụ thuộc nhiều vào vốn và chuyên môn của một trong những ngân hàng đa phương phát triển nhanh nhất thế giới: Công ty Tài chính Thương mại Hồi giáo Quốc tế (ITFC).

Khác với các định chế đa phương truyền thống như ngân hàng Thế giới hay ADB, hoạt động chủ yếu của ITFC không phải là cung cấp vốn giá rẻ cho hạ tầng để hỗ trợ phát triển kinh tế. Thay vào đó, phần lớn trong số 78 tỉ USD tổ chức này đã giải ngân kể từ khi thành lập năm 2008 dành cho các giao dịch tương tự khoản vay của Bangladesh: Cho vay theo các điều kiện mang tính thương mại một phần, giúp những quốc gia eo hẹp tài chính thanh toán tiền nhập khẩu dầu mỏ. Điều này có lợi cho các nước thành viên tổ chức các nước Xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), những cổ đông chính của ITFC.

Nhu cầu lớn đối với nguồn vốn này đã đưa ITFC trở thành một trong những tổ chức cho vay đa phương lớn trên thế giới trong những năm gần đây. Giai đoạn 2020–2024, tổng giải ngân của ITFC đạt 29 tỉ USD, sánh ngang các định chế truyền thống như ngân hàng Phát triển châu Phi và ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu (EBRD). Chỉ riêng năm nay, tổ chức này đã ký các thỏa thuận khung trị giá 1,5 tỉ USD cho mỗi nước Maldives và Ai Cập; cùng các thỏa thuận trị giá tổng cộng 2,9 tỉ USD cho Burkina Faso, Bờ Biển Ngà và Djibouti, 1 tỉ USD cho Mauritania và 706 triệu USD cho Senegal.

Không có gì khuất tất trong hoạt động này. Người dân ở Havana, Karachi hay Manila lúc này đều có thể hiểu rằng thiếu hụt nhiên liệu nhập khẩu có thể gây hậu quả nghiêm trọng không kém một cuộc khủng hoảng tiền tệ. Bằng cách giúp các nước nhận vốn vượt qua những tình huống khẩn cấp như vậy, ITFC đang đáp ứng nhu cầu trước mắt của người dân trong cảnh khốn khó, tương tự vai trò của quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) khi dự trữ ngoại hối cạn kiệt. Một phần vốn cho vay của tổ chức này cũng phục vụ các nhu cầu ngoài dầu mỏ: Khoảng 16% tổng giải ngân lũy kế đến hết năm 2024 dành cho lương thực và nông nghiệp, trong khi 67% được rót trực tiếp vào năng lượng không tái tạo.

Dù vậy, cách tài trợ này dường như vẫn bất lợi cho các nước nhận vốn. Những quốc gia nghèo nhất thế giới, trong đó có nhiều thành viên của tổ chức Hợp tác Hồi giáo (OIC) mà ITFC được thành lập để phục vụ, đang chật vật tăng trưởng vì thiếu vốn. Liên tục vay tiền để nhập khẩu nhiên liệu không giải quyết được vấn đề căn bản ấy, mà chỉ đẩy nó về sau, khi tình trạng cạn kiệt dự trữ ngoại hối và gánh nặng nợ công rất có thể lại tái diễn.

Tệ hơn, cách tài trợ này khuyến khích các nước nhận vốn trả tiền cho những nước giàu hơn để mua nhiên liệu sẽ bị đốt hết chỉ trong vài tháng, trong khi điều họ thực sự thiếu là những tài sản có thể hỗ trợ tăng trưởng suốt nhiều thập niên. Các trang trại điện mặt trời trị giá 1 tỉ USD sẽ tạo ra tổng sản lượng điện trong suốt vòng đời cao gấp khoảng 10 lần lượng điện có thể tạo ra từ số khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) mua bằng cùng khoản tiền đó. Thế nhưng, vốn giá rẻ để mua LNG lại dễ tiếp cận, còn các dự án điện mặt trời phải chật vật vượt qua quy trình phê duyệt kéo dài tưởng như bất tận tại các ngân hàng phát triển lớn.

Hệ quả là các nước đang phát triển tiếp tục lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, ngay cả khi đã có những lựa chọn thay thế tốt hơn. Trường hợp Bangladesh cho thấy rõ nghịch lý này: Một trong những quốc gia có nguy cơ cao nhất trước lũ lụt, sóng nhiệt và bão khi biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng lại đang vay tiền từ các nước xuất khẩu dầu để mua dầu mỏ. Nhiên liệu ấy lại đắt đến mức người dân trong nước không đủ khả năng chi trả nếu thiếu trợ cấp bổ sung từ chính phủ. Trong khi đó, chính phủ lại dựng lên một rừng quy định kìm hãm sự phát triển của năng lượng sạch có chi phí thấp hơn.

Câu trả lời không phải là tức giận, mà là giành lại thế cạnh tranh. Các ngân hàng phát triển truyền thống đã quá chậm chạp, với những quy trình quá rườm rà, trong việc cấp vốn cho điện sạch ở quy mô cần thiết. Nếu không muốn quá trình chuyển dịch năng lượng bị nền kinh tế nhiên liệu hóa thạch lấn át về nguồn vốn, các tổ chức cho vay phục vụ quá trình này phải hành động nhanh hơn và hiệu quả hơn.